Rusya’nın dış ticaretinde, 1990’lardan bu yana ilk kez eski usul takas yeniden yükselişte. Şirketler, Batı yaptırımlarını aşmak için buğdayı Çin arabalarıyla, keten tohumlarını ise inşaat malzemeleriyle değiştiriyor.
Rusya, Çin ve Hindistan ile sıcak bağlar kursa da, barter’ın geri dönüşü, 1991’de Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ardından Batı ile ekonomik entegrasyona giren dünyanın en büyük doğal kaynak üreticisinin ticari ilişkilerinin Ukrayna savaşıyla ne kadar bozulduğunu gösteriyor.
Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa ve müttefikleri, Rusya’nın 2022’de Ukrayna’yı işgali ve 2014’te Kırım’ı ilhakı nedeniyle 25.000’den fazla yaptırım uyguladı. Amaç, Rusya’nın 2,2 trilyon dolarlık ekonomisini çökertmek ve Devlet Başkanı Vladimir Putin’e desteği zayıflatmak.
Washington ayrıca, Hindistan’ın Rusya ile petrol ticareti nedeniyle Yeni Delhi’ye gümrük tarifeleri getirdi.
Putin, Rus ekonomisinin beklentilerin üzerinde performans gösterdiğini söylüyor. Batı’nın çöküş öngörülerine rağmen son iki yılda G7 ülkelerinden daha hızlı büyüdü. Putin, iş dünyasına ve yetkililere yaptırımlara karşı her yolu kullanma talimatı verdi. Ancak merkez bankasının resesyonda olduğunu gösterdiği ve yüksek enflasyonun yaşandığı ekonomide yıpranma belirtileri artıyor.
Bazı cezai önlemler – özellikle 2022’de Rus bankalarının SWIFT sisteminden çıkarılması ve geçen yıl Washington’ın Çin bankalarını Rusya’nın savaş çabalarını desteklememeleri konusunda uyarması – ikincil yaptırım korkularını artırdı.
Çin bankalarının yaptırım korkusu
Bir ödeme piyasası kaynağı Reuters’a “Çinli bankalar, yaptırım listesine alınmaktan korkuyor, bu yüzden Rusya’dan para kabul etmiyorlar” dedi.
Bu endişeler, izlenmesi çok daha zor olan takas işlemlerinin ortaya çıkmasının arkasında görünüyor. 2024’te Rusya Ekonomi Bakanlığı, şirketlere yaptırımları aşmak için bu yöntemin nasıl kullanılacağını anlatan 14 sayfalık “Yabancı Takas İşlemleri Rehberi” yayımladı. Hatta bir takas borsası gibi işleyecek bir ticaret platformu oluşturulmasını önerdi.
Bakanlık belgesinde, “Dış ticarette takas işlemleri, uluslararası para transferine gerek kalmadan yabancı şirketlerle mal ve hizmet değişimini mümkün kılar” denildi.
Yakın zamana kadar bu tür işlemlere ticari ilgi olduğuna dair çok az kanıt vardı. Ancak geçen ay Reuters, Çin’in Hainan Longpan Oilfield Technology Co. şirketinin deniz motorları karşılığında çelik ve alüminyum alaşımları ticareti yapmak istediğini bildirdi.
Bu haber için Reuters, ticaret kaynakları, gümrük hizmetlerinden alınan resmi açıklamalar ve şirket beyanlarına dayanarak sekiz takas işlemini tespit etti. Bu işlemler daha önce bildirilmemişti.
Ajans, işlemlerin toplam değerini veya hacmini, şeffaf olmamaları nedeniyle belirleyemedi. Ancak üç ticaret kaynağı uygulamanın giderek daha yaygın hale geldiğini söyledi.
Rusya-Asya Sanayiciler ve Girişimciler Birliği Genel Konsey Sekreteri Maksim Spasskiy “Barter (takas) büyümesi, dolarizasyonun azalmasının, yaptırım baskısının ve ortaklar arasındaki likidite sorunlarının bir belirtisidir” dedi ve takas hacimlerinin daha da artmasını beklediğini belirtti.
Bilgilerin hassasiyeti nedeniyle isminin gizli kalmasını isteyen bir ticaret kaynağı, bu sistemin Rus bankalarının dolar ve euro işlemlerinden koparılmasını aşmaya yardımcı olduğunu söyledi.
Üç analist, takasın boyutuna dair olası bir göstergenin, merkez bankasının dış ticaret istatistikleriyle gümrük servisinin kendi verileri arasındaki 7 milyar dolara ulaşan fark olduğunu belirtti.
Reuters’a yanıt veren Rusya Gümrük Servisi, farklı ülkelerle “geniş bir mal yelpazesi” için takas yapıldığını doğruladı. Ancak, bu işlemlerin toplam dış ticaret sözleşmeleri içinde önemsiz bir paya sahip olduğunu belirtti.
Rusya’nın dış ticaret fazlası Ocak-Temmuz döneminde geçen yıla göre %14 düşerek 77,2 milyar dolara geriledi. Bu dönemde ihracat 11,5 milyar dolar azalarak 232,6 milyar dolara, ithalat ise 1,2 milyar dolar artarak 155,4 milyar dolara ulaştı.
Hükümet ve merkez bankası, bu tür işlemlere dair yorum yapmayı reddetti ve verilerin genel rakamlara dahil edilmesi halinde ayrıca gösterilmediğini belirtti. Hükümete yakın bir kaynak, verilerdeki farkın metodoloji farklılıklarından kaynaklanabileceğini söyledi.
Otomobil karşılığı buğday
Reuters’ın iki ticaret kaynağından öğrendiği bir işlemde, Çin arabaları Rus buğdayı karşılığında takas edildi. Kaynaklardan birine göre Çinli ortaklar, Rus ortaklardan ödemeyi tahıl üzerinden yapmalarını istedi.
Çinli ortaklar arabaları Çin’den yuan ile satın aldı. Rus ortak ise ruble ile buğday aldı. Sonra buğday, arabalarla değiştirildi.
Reuters, takas edilen buğday ve araba miktarını veya değerleme mekanizmasını tespit edemedi.
İki başka işlemde, keten tohumu Çin’den gelen ev aletleri ve inşaat malzemeleriyle takas edildi. Gümrük kayıtlarına göre Urallar bölgesinde kaydedilen bir keten anlaşmasının değerinin yaklaşık 100.000 dolar olduğu tahmin ediliyor. Çin, sanayi ve besin amaçlı kullanılan Rus keten tohumu ithalatında büyük bir aktör.
Diğer işlemlerde, Çin’e makineler karşılığında metaller gönderildi, Çin hizmetleri ham maddeyle değiştirildi ve bir Rus ithalatçı, Çinli bir firmaya ödeme yapmak için alüminyum satın aldı. Bir anlaşma Pakistan ile yapıldı.
İki kaynak, bazı takas işlemlerinin yaptırımlara rağmen Batı mallarının Rusya’ya girişini sağladığını söyledi, ancak hangi mallar olduğuna dair ayrıntı vermedi.
Ağustos ayında Kazan Expo iş forumunda, Çinli şirketler ikili ticaretin önündeki engellerden biri olarak ödeme sorunlarını gösterdi. Hainan Longpan Oilfield Technology Co. Ltd Başkanı Xu Xinjing, takasın çözüm olabileceğini söyledi.
Xu, “Mevcut sınırlı ödeme koşullarında takas, Rusya ve Asya ülkelerindeki şirketler için yeni fırsatlar sunuyor” dedi.
1990’larda takas, ekonomiyi kaosa sürüklemişti
Sovyet çöküşünün ardından 1990’larda takas, ekonomide kaos yaratmıştı. Elektrik ve petrolden una, şekere ve ayakkabıya kadar her şey için zincirleme takas anlaşmaları kurulmuş, fiyat manipülasyonlarıyla bazıları servet kazanmıştı.
O dönemde hazır para kıtlığı, dev enflasyon ve tekrar eden devalüasyonlar takası cazip hale getirmişti. Bugün bol para olmasına rağmen, takas Batı ve Çin yaptırımlarının yarattığı sürekli baskılar nedeniyle yeniden gündemde.
Rusya, Batı yaptırımlarının yasa dışı olduğunu söylüyor, Çin de bu yaptırımları ayrımcı olarak eleştiriyor.
Takas tek çözüm değil. Bazı tüccarlar, ödemeleri çeşitli yollarla kolaylaştıran “ödeme aracıları” kullanıyor, ancak bu yöntem riskli olabiliyor.
Bir diğer yol, Rusya’nın devlet bankası VTB’nin Şanghay’daki şubesi üzerinden ödeme yapmak. Bazıları da ABD dolarına endeksli kripto paraları tercih ediyor.
“Ufak işletmeler aktif şekilde kripto kullanıyor. Kimileri nakit taşıyor, kimileri mahsupla çalışıyor, kimileri farklı bankalarda hesap çeşitlendiriyor” diyen önde gelen Rus finans şirketi BCS’in operasyon ve BT’den sorumlu başkan yardımcısı Sergey Putyatinskiy sözlerine şöyle devam etti:
“Hazır bir teknolojik çözüm yok. Ekonomi ayakta kalıyor ve iş dünyası aynı anda 10-15 farklı ödeme yöntemini uyguluyor”.
