Pazar gรผnรผ yapฤฑlacak seรงim รถncesinde Tรผrk lirasฤฑ rekor dรผลรผk seviyeye inerken, Tayyip Erdoฤan‘ฤฑn bir on yฤฑl daha iktidarda kalmasฤฑ durumunda yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn endiลelenmesiyle para birimi giderek iลlevsiz hale geliyor.
‘Erdonomi’ olarak adlandฤฑrฤฑlan 69 yaลฤฑndaki Cumhurbaลkanฤฑ’nฤฑn alฤฑลฤฑlmฤฑลฤฑn dฤฑลฤฑnda, bรผyรผme peลinde koลan politikalarฤฑ, lirayฤฑ son beล yฤฑlda %80 aลaฤฤฑ รงekerek bir enflasyon sorunu yarattฤฑ ve Tรผrklerin para birimlerine olan gรผvenini sarstฤฑ.
Acฤฑ verici 2021 krizinden bu yana, yetkililer dรถviz piyasalarฤฑnda giderek daha fazla rol รผstlendi, รถyle ki bazฤฑ ekonomistler artฤฑk liranฤฑn hala serbest dalgalanma olarak kabul edilip edilemeyeceฤini aรงฤฑkรงa tartฤฑลฤฑyor.
Gรผnlรผk hareketleri doฤal olmayan bir ลekilde kรผรงรผldรผ ve รงoฤunlukla tek bir yรถnde ilerliyor: Aลaฤฤฑ.
On milyarlarca dolarlฤฑk dรถviz ve altฤฑn rezervi kullanฤฑldฤฑ – sistematik mikro yรถnetimin bir baลka iลareti.
ฤฐhracat yapan firmalar artฤฑk dรถviz gelirlerinin %40’ฤฑnฤฑ Merkez Bankasฤฑ’na satmak zorundayken, 2021 kargaลasฤฑnฤฑ bastฤฑrmaya yardฤฑmcฤฑ olan liranฤฑn deฤer kaybฤฑna karลฤฑ korumalฤฑ banka mevduat programฤฑ รงok รถnemli ancak potansiyel olarak maliyetli bir savunma olmaya devam ediyor.
Varlฤฑk yรถneticisi GAM’ฤฑn geliลmekte olan piyasa borรงlarฤฑ direktรถrรผ Paul McNamara, bazฤฑ รถnlemleri fiili sermaye kontrollerine benzeterek, “รnemli olan liranฤฑn yapay olarak yerinde tutuluyor olmasฤฑ” dedi.
Mevduat sahipleri son iki ayda deฤer kaybฤฑna karลฤฑ korumalฤฑ banka hesaplarฤฑna 33 milyar dolar yatฤฑrarak toplamda 121 milyar dolara ulaลtฤฑlar – bu rakam Tรผrkiye’deki tรผm mevduatlarฤฑn neredeyse dรถrtte biri.
McNamara, “Tรผm bunlarฤฑn sorunsuz bir ลekilde รงรถzรผme kavuลturulduฤunu gรถrmek imkรขnsฤฑz,” dedi.
Son gรผnlerde Reuters’a konuลan hรผkรผmet yetkilileri, dรผลรผk faiz oranlarฤฑna รถncelik veren mevcut ekonomik stratejiye baฤlฤฑ mฤฑ kalฤฑnacaฤฤฑ yoksa seรงimden sonra daha ortodoks bir stratejiye mi geรงileceฤi konusunda anlaลmazlฤฑk olduฤunu sรถylediler.
ฤฐki hafta รถnceki ilk tur oylamasฤฑndan bu yana liranฤฑn yakฤฑn yรถnetimi dรผลรผลรผnรผ %2’nin biraz รผzerinde sฤฑnฤฑrladฤฑ, ancak diฤer รถnemli piyasalar Erdoฤan’ฤฑn rotasฤฑnฤฑ deฤiลtirmeyeceฤine dair gรผรงlรผ endiลelere iลaret ediyor.
Tรผrkiye’nin borcunu temerrรผde karลฤฑ sigortalamanฤฑn maliyeti %40 arttฤฑ. Gรถsterge niteliฤindeki uluslararasฤฑ piyasa tahvilleri %10-%15 oranฤฑnda gerilemiล ve bir yฤฑl veya daha uzun bir sรผre sonrasฤฑna bakan temel dรถviz piyasasฤฑ oynaklฤฑk gรถstergeleri rekor seviyelere ulaลtฤฑ.
Massachusetts Institute of Technology’de Enstitรผ Profesรถrรผ olan Daron Acemoฤlu, sorunun politika bileลimi ve azalan dรถviz ve altฤฑn rezervleri olduฤunu, ลu anda brรผt 105 milyar dolar olan rezervlerin dรถviz takasฤฑ dรผzenlemeleri ve krediler hesaplamalardan รงฤฑkarฤฑldฤฑฤฤฑnda 115 milyar dolar ekside olduฤunu sรถylรผyor.
Acemoฤlu, “ลu anda sahip olduฤumuz ลeyin devam edemeyeceฤine ikna oldum” dedi.
“Dolar korumalฤฑ lira hesaplarฤฑ, gรผvenilir mi?” diye sorarak, tam anlamฤฑyla bir kriz durumunda hรผkรผmete potansiyel maliyetlerine ve dolar talebi nedeniyle Tรผrkiye’nin pazarlarฤฑnda paralel dรถviz kurlarฤฑnฤฑn artฤฑk yaygฤฑn olarak sunulduฤuna iลaret etti.
“1990’lara geri dรถnรผyoruz” diyerek Tรผrkiye’nin 2001 yฤฑlฤฑnda yฤฑkฤฑcฤฑ bir devalรผasyonla sonuรงlanan en zarar verici krizlerinden birinin birikim aลamasฤฑna atฤฑfta bulundu.
Gรถzler ลimdi dรถviz rezervlerinde ve TL’nin uzun iniลindeki son รถnemli kilometre taลฤฑ olan dolar karลฤฑsฤฑnda 20 seviyesini aลmasฤฑnda.
Acemoฤlu, olaylarฤฑn ne zaman doruฤa ulaลacaฤฤฑnฤฑ tahmin etmenin zor olduฤunu sรถyledi. Gรผรงlรผ bir turizm sezonunun kฤฑsa vadede rezervleri yeniden gรผรงlendirmesi beklenirken, “dost” Kรถrfez รผlkeleri ve Rusya’dan devlet kasasฤฑna yapฤฑlan son enjeksiyonlar da yardฤฑmcฤฑ oldu.
Seรงim รถncesinde JPMorgan analistleri, ortodoks politikaya doฤru net bir dรถnรผล olmadan liranฤฑn dolar baลฤฑna 30’a kadar dรผลeceฤini tahmin etmiลlerdi.
ลimdi Erdoฤan’ฤฑn Pazar gรผnรผ zafer kazanacaฤฤฑ ve ลubat ayฤฑndaki depremden sonra gelirleri artฤฑrma ve รผlkeyi yeniden inลa etme yรถnรผndeki kampanya vaatlerini yerine getireceฤi varsayฤฑlฤฑyor.
Bazฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlar, piyasanฤฑn yeniden yรผkseliลe geรงmesi halinde yetkililerin daha sert sermaye kontrollerine baลvurabileceฤinden endiลe ediyor. 230 milyar dolarlฤฑk ya da GSYH’nin %25’ine tekabรผl eden dฤฑล finansman aรงฤฑฤฤฑnฤฑ kapatmaya รงalฤฑลan hรผkรผmet ise bunun sรถz konusu olmadฤฑฤฤฑnฤฑ defalarca dile getirdi.
ฤฐngiltere Merkez Bankasฤฑ verilerine gรถre Londra gibi bรผyรผk merkezlerdeki ticaret 2018’de 56 milyar dolardan gรผnde ortalama 10 milyar dolarฤฑn altฤฑna dรผลtรผ.
Ancak dรถviz piyasasฤฑnda artan iลlevsizlik, daha รถnce Tรผrkiye’ye รงok sayฤฑda yabancฤฑ yatฤฑrฤฑm getiren iyimserliฤi bozdu.
MIT’den Acemoฤlu, M&A bankacฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑn en parlak dรถnemi iรงin “Bunlar ucuz varlฤฑklar olarak gรถrรผlmรผyordu, mรผcevher olarak gรถrรผlรผyordu” diyor. Erdoฤan’ฤฑn kazandฤฑฤฤฑnฤฑ varsayarsak ลimdi karลฤฑ karลฤฑya olduฤu durum hakkฤฑnda “Kolay bir รงฤฑkฤฑล yolu gรถrmรผyorum” diyor.
