Yรผksek bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ ve yรผksek enflasyon ortamฤฑnda Tรผrkiye 2023 seรงim yฤฑlฤฑnฤฑ karลฤฑlayacak. Hazine ve Maliye Bakanlฤฑฤฤฑ hem bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑnฤฑ hem de seรงim ekonomisinin finansmanฤฑnฤฑ saฤlamak iรงin yรผksek iรง borรงlanma hedeflerini belirledi. รnรผmรผzdeki รผรง ay 173.6 milyar lira iรง borรงlanma รถngรถren Hazineโnin 2023 yฤฑlฤฑ hedefi ise 918.3 milyar lira. Merkez Bankasฤฑ ile Bankacฤฑlฤฑk Dรผzenleme ve Denetleme Kurumuโnun (BDDK) aldฤฑฤฤฑ makroihtiyati รถnlemler ise bankalarฤฑ kredilendirme ve mevduat politikasฤฑnda zorunlu sabit getirili menkul kฤฑymet alฤฑmฤฑna yรถnlendirirken Hazineโnin de dรผลรผk maliyetli borรงlanmasฤฑnฤฑ saฤlฤฑyor. Bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn yรผksek risk uyarฤฑlarฤฑ yaptฤฑฤฤฑ zorunlu menkul kฤฑymet alฤฑmlarฤฑ uzmanlara gรถre hem seรงimin hem de bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑnฤฑn finansmanฤฑnฤฑn bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผne yรผklenmesi sonucunu doฤuracak.
Yรผksek mevduat faizine uyarฤฑ
Dรผnya’dan ลebnem Turhan’ฤฑn haberine gรถre Merkez Bankasฤฑโnฤฑn TL mevduatฤฑn artฤฑrฤฑlmasฤฑna iliลkin dรผzenlemede yaptฤฑฤฤฑ son deฤiลikliฤin ardฤฑndan bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnde TL mevduat iรงin yรผzde 30โa varan faiz oranlarฤฑ gรผndeme geldi. Bankalar yรผzde 10 civarฤฑ faizlerden menkul kฤฑymet alฤฑmฤฑ yapmak yerine kur korumalฤฑ mevduat hariรง TL mevduatlarฤฑ artฤฑrmak iรงin faiz oranlarฤฑnฤฑ yรผkseltti. Ancak buna da Merkez Bankasฤฑโndan uyarฤฑ geldi. Merkez Bankasฤฑ bankalarฤฑn faiz artฤฑrฤฑmฤฑnฤฑn yaptฤฑklarฤฑ dรผzenlemelerin โruhuna aykฤฑrฤฑโ olduฤunu ve uygulamadan vazgeรงilmesini istedi.
รte yandan Hazine ve Maliye Bakanlฤฑฤฤฑ da kasฤฑm-ocak dรถnemini kapsayan รผรง aylฤฑk iรง borรงlanma stratejisini yayฤฑmladฤฑ. Bu dรถnemde yรผksek miktarda iรง borรงlanma รถngรถren Hazine, bu ay 31.2 milyar liralฤฑk iรง borรง servisine karลฤฑlฤฑk 57 milyar TLโlik iรง borรงlanma yapฤฑlmasฤฑ programlandฤฑ. Aralฤฑkta 24.2 milyar TLโlik iรง borรง servisine karลฤฑlฤฑk 49.4 milyar TLโlik, ocakta 46.7 milyar TLโlik iรง borรง servisine karลฤฑlฤฑk toplam 69.9 รถngรถrรผldรผ. Eylรผl sonundaki planda kasฤฑm iรงin 31.2 milyar liralฤฑk iรง borรงlanma รถngรถrรผlmรผลtรผ. Yeni planla kasฤฑm ayฤฑ artฤฑrฤฑldฤฑฤฤฑ gibi toplam รผรง ayda 1 liralฤฑk รถdemeye karลฤฑlฤฑk yaklaลฤฑk 1.7 liralฤฑk bir borรงlanma รถngรถrรผlmรผล oldu. Kasฤฑmda dรผzenlenecek 7 ihalenin ilki 7 Kasฤฑmโda olacak.
Borรงlanmada sabit getirilinin payฤฑ yรผzde 58โe yรผkseldi
Yine Hazine ve Maliye Bakanlฤฑฤฤฑโnฤฑn aรงฤฑklamasฤฑna gรถre bankalarฤฑ sabit getirili menkul kฤฑymet alฤฑmฤฑna yรถnelten makroihtiyati รถnlemler sonunda 2022 yฤฑlฤฑ baลฤฑnda yรผzde 24,6 olan sabit getirili TL cinsi iรง borรงlanmanฤฑn ortalama maliyeti, 2022 Ekim ayฤฑna gelindiฤinde yรผzde 10,9โa geriledi. 2022 Ocak – Ekim dรถneminde ise yรผzde 17,6 seviyesinde gerรงekleลti. 2019-2021 dรถneminde toplam iรง borรงlanmanฤฑn yรผzde 38โi sabit getirili TL cinsi senetler ile saฤlanmฤฑลken, 2022 Ocak – Ekim dรถneminde sabit getirili TL cinsi senetlerin iรง borรงlanmadaki payฤฑ yรผzde 58โe yรผkseldi.
Hazineโnin 2023 planฤฑ da 2022โdeki yaลananlara ve politikaya uyumlu ลekillendi. 2022 baลฤฑnda Hazine iรง borรงlanma hedefini 397.1 milyar lira olarak aรงฤฑklamฤฑลken gerรงekleลme tahmini 643.7 milyar liraya yรผkseltildi. Yani yรผzde 62,1 artฤฑrฤฑldฤฑ.
Yukarฤฑ yรถnlรผ revizyonlar eylรผl itibariyle yฤฑllฤฑk 176.6 milyar liraya yรผkselen bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑnฤฑn finanse etme รงabalarฤฑnฤฑn bir sonucu olarak yorumlandฤฑ. Hazine ve Maliye Bakanlฤฑฤฤฑ verilerine gรถre eylรผl ayฤฑnda merkezi yรถnetim bรผtรงe dengesi 78.6 milyar lira aรงฤฑk verdi. 9 aylฤฑk bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ 45.5 milyar dolara ulaลฤฑrken eylรผl itibariyle yฤฑllฤฑk bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ da 176.6 milyar TL’ye yรผkseldi.
Vatandaลฤฑn tasarrufu da negatif getiride 2022 bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑna yรถnelik Hazineโnin adฤฑmlarฤฑ izlenirken uzmanlar 2023 bรผtรงe hedeflerinde de seรงim bรผtรงesinin izlerinin gรถrรผldรผฤรผnรผ vurguladฤฑ. Harcamalarda ve bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑnda artฤฑลฤฑn da finansmanฤฑ iรงin de Hazineโnin iรง borรงlanma hedefi 918.3 milyar liraya รงฤฑktฤฑ.
Makroihtiyati รถnlemler sadece bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผne yรผk getirmiyor. Hazineโnin dรผลรผk maliyetli borรงlanmasฤฑnฤฑ saฤlayan dรผลรผkย faizย politikasฤฑ TL mevduatฤฑn getirisinin negatif olmasฤฑ sonucunu doฤuruyor. Merkez Bankasฤฑโnฤฑn faiz indirimleri sonrasฤฑnda TL mevduat faizi yรผzde 15,4 seviyesine gerilemiล durumda. รรง ay รถnce yรผzde 18 seviyelerinde olsa da mevduat faizi yรผksek enflasyonla getiri yine negatifdeydi. Aynฤฑ ลekilde kurun baskฤฑlanmasฤฑ da kur korumalฤฑ mevduatฤฑn getirisinin dรผลรผk kalmasฤฑna neden oluyor. รnceki dรถnemlerde yatฤฑrฤฑmcฤฑsฤฑnฤฑ memnun eden KKM tercihi de son dรถnemde kurdaki baskฤฑ nedeniyle yatฤฑrฤฑmcฤฑsฤฑna dรผลรผk mevduat faizi kazandฤฑracak. รte yandan BDDKโnฤฑn ve Merkez Bankasฤฑโnฤฑn aldฤฑฤฤฑ makroihtiyati รถnlemler tahvil faizlerinde sert dรผลรผลe neden oldu. Bankalarฤฑn menkul kฤฑymet tutma zorunluluฤu hem kredilerde hem de mevduatlarda uygulanฤฑyor. Alฤฑnan kararlarฤฑn baลฤฑnda bankalarฤฑn yabancฤฑ para mevduatฤฑn yรผzde 5โine kadar tahvil tutulmasฤฑ zorunluluฤu geliyor. Bankalar yeni yฤฑldan itibaren TL mevduat oranฤฑ yรผzde 50 ve yรผzde 60โฤฑn altฤฑnda kalฤฑrsa ilave 2 ve 7 puan tahvil tutma yรผkรผmlรผlรผฤรผ altฤฑndalar. Ayrฤฑca KOBฤฐ, esnaf, mali kesim, KฤฐT, tarฤฑm, ihracat ve yatฤฑrฤฑm kredileri, kurumsal kredi kartlarฤฑ hariรง kullandฤฑrฤฑlan ticari kredilerin yรผzde 30โu oranฤฑnda tahvil tutma ลartฤฑ bulunuyor. Temmuz-aralฤฑk arasฤฑnda sรถz konusu kredilerin stok tutarฤฑnฤฑn artฤฑล oranฤฑ yรผzde 10โu aลarsa, aลan tutan kadar tahvil tutulmasฤฑ gerekiyor. Bunun yanฤฑ sฤฑra kullandฤฑrฤฑlan ticari kredi faizi referans oranฤฑnฤฑn 1,4 katฤฑnฤฑ aลarsa yรผzde 20, 1,8 katฤฑnฤฑ aลarsa yรผzde 90 tahvil tutma ลartฤฑ da var.
5 yฤฑlda bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn iรง borรงtaki payฤฑ yรผzde 65 arttฤฑ
Hazine ve Maliye Bakanlฤฑฤฤฑ verilerine gรถre eylรผl ayฤฑ itibariyle iรง borรง stokun yรผzde 99,1’i yurtiรงi yerleลiklerin elinde bulunuyor. Stokun yรผzde 76’sฤฑ ise bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnde. Bundan 5 yฤฑl รถnce bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn iรง borรง stokundaki payฤฑ yรผzde 46,1 seviyesindeydi. 5 yฤฑlda sektรถrรผn elindeki iรง borรง stoku yรผzde 65 artฤฑล gรถsterdi. Dikkat รงekici artฤฑล kamu bankalarฤฑnda. Kamu bankalarฤฑ neredeyse iki katฤฑ iรง borรง stoku bulunduruyor 5 yฤฑl รถncesine gรถre. 2017 Eylรผl’de kamu bankalarฤฑ iรง borรง stokundaki elinde bulundurma oranฤฑ yรผzde 17,7 iken Eylรผl 2022 itibariyle yรผzde 37’ye รงฤฑktฤฑ. รzel bankalarda da 5 yฤฑl รถnce yรผzde 17,1 olan pay ลu an yรผzde 21,2 seviyesinde. Yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn ise 5 yฤฑlda iรง borรง stokundaki payฤฑ yรผzde 95,6 azaldฤฑ ve yรผzde 20,4’ten yรผzde 0,9’a indi.
TOBB ETร รฤretim รyesi Prof. Dr. Fatih รzatay: Zaten bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ verince Hazineโnin baลka finansman yolu yok, tahvil satacak. Bankalar da bu tahvillerin bir kฤฑsmฤฑnฤฑ portfรถyรผnde tutacak bir kฤฑsmฤฑnฤฑ satacaklar. Ancak miktarlar รงok yรผkseldi. Ve normal koลullarda bu dรถngรผ bankalarฤฑn kendi isteฤiyle oluyor, Hazine ihaleye รงฤฑkฤฑyor, bankalar teklif veriyorlar Hazine de ne kadar teklifi karลฤฑlamak istiyorsa karลฤฑlฤฑyor. Ama ลimdi bir zorlama var. Onun dฤฑลฤฑnda faiz รงok dรผลรผk ve tahvilin fiyatฤฑ artฤฑyor sonuรงta ilerde faizlerin artฤฑrฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ dรผลรผnelim bankalar buradan zarar yazacaklar. ฤฐลlerini zorlaลtฤฑrฤฑyor. Bu bankalarฤฑn ne kadar etkiler portfรถy yapฤฑlarฤฑna baฤlฤฑ bilemiyorum. Faiz yรผkseldiฤinde ellerindeki tahvillerin deฤeri dรผลecek. รnemli olan baลta bir yanlฤฑล karar alฤฑyorsunuz faizi indiriyorsunuz, o รถnce kuru sฤฑรงratฤฑyor, sonra enflasyon sฤฑรงrฤฑyor, kur sฤฑรงramasฤฑndan รผrkรผyorsunuz bir sรผrรผ dolu karar alฤฑyorsunuz dรถvize talep olmasฤฑn diye ama bir sรผrรผ dรผzenleme yapฤฑyorsunuz yetmiyor. Ardฤฑndan kredi ve mevduata sฤฑra geliyor. Bunlarฤฑn hepsi zorluyor ve baลka kฤฑrฤฑlganlฤฑklar yaratฤฑyor. Hiรงbir รผlkede faizler hep dรผลรผk olmaz ki dรผลรผk ve yรผksek olduฤu dรถnemler vardฤฑr. Bu mevcut sistem iรงinde baลka sistem tasarlanฤฑrsa, ekonomiyi kapatฤฑyor, sermaye hareketlerini yasaklฤฑyorsunuz ve her ลeyi tek merkezden kontrol ederseniz olabilir. Faiz ลudur, bunlara kredi aรงabilirsiniz olabilir bu baลka bir dรผnya ama o dรผnyada mฤฑyฤฑz onu da bilmiyoruz. ฤฐkisinin arasฤฑndayฤฑz. Her ลey merkezden kontrol edildiฤi dรถnemler vardฤฑ, 70โlerde kredi mevduat faizlerine sฤฑnฤฑr vardฤฑ. Bu ikisinin ortasฤฑnda bir yerdeyiz onun iรงin karฤฑลฤฑklar รงฤฑkฤฑyor. Onu da savunanlar olabilir ama o sistemi tasarlamak lazฤฑm bir ayaฤฤฑ burada diฤeri baลka yerde karฤฑลฤฑyor iลler.
Bilkent รniversitesi รฤretim รyesi Prof. Dr. Hakan Kara: Bankalara ilave olarak uzun vadeli tahvil tutma yรผkรผmlรผlรผฤรผnรผn getirilmesi bilanรงolarฤฑnda vade ve faiz riski oluลturuyor. Bankalar bunu kredi vadelerini kฤฑsaltarak telafi etmeye รงalฤฑลฤฑyorlar. ลu an itibarฤฑyla yรถnetebiliyorlar ancak ilerde faizler beklenenden รงok daha yรผksek seviyelere รงฤฑkarsa bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn sermayesi ciddi anlamda aลฤฑnabilir. Faiz artฤฑncaย ekonomiย zaten yavaลlayacak, bazฤฑ ลirketler iflas edecek ve bankalarฤฑn aktif kalitesi bozulacak. Bunun รผzerine bir de uzun vadeli devlet tahvillerinden gelecek kayฤฑplarฤฑn eklendiฤi bir durumda bankacฤฑlฤฑk sisteminin zorlanabileceฤini sรถyleyebiliriz.
TOBB ETร รฤretim รyesi Doรง, Dr. Atฤฑlฤฑm Murat: Orta vadeli programdaki 2021 bรผtรงesine bakฤฑnca muazzam bir seรงim bรผtรงesinin olduฤu gรถrรผlรผyor ve aรงฤฑk konuลmak gerekirse hayatฤฑmda hiรง gรถrmediฤim bir harcama fฤฑrtฤฑnasฤฑ gelecek seรงim รถncesinde. Bir ลekilde bunun finanse edilmesi gerekiyor. Son dรถnemde aรงฤฑklanan dรผzenlemeler tedbirlere baktฤฑฤฤฑmฤฑz zaman da bu maliyetin bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผne yฤฑkฤฑlacaฤฤฑ gรถrรผlรผyor. Bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn ลikayetleri var ama seรงime kadar bu ลekilde devam edecek. Ama KKMโden gelen yรผkรผ, ama seรงim iรงin yapฤฑlacak bรผtรงe harcamalarฤฑnฤฑn bir kฤฑsmฤฑ bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผ tarafฤฑndan karลฤฑlanacak bu รงok net. Yรผzde 10 tahvil faiziyle risk alacaฤฤฑma mevduatta yรผzde 30 vereyim diyen bankalar vardฤฑ Merkez Bankasฤฑ uyarฤฑsฤฑyla yine bunun รถnรผne geรงildi. Politika yapฤฑcฤฑlarฤฑn aklฤฑndakiler รงok net anlaลฤฑlฤฑyor seรงime kadar bankalardan finanse edecekler. Bankalar da dรผลรผk faizli tahvilleri dรผลรผk faizli menkul kฤฑymetleri bilanรงolarฤฑnda taลฤฑyarak ciddi ลekilde risk almฤฑล olacaklar.
Fortuna Capital CEO’su Dr. Altuฤ รzaslan: Menkul kฤฑymet alฤฑmฤฑ bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn tercihlerini kendi inisiyatifinden รงฤฑkaran ve serbest piyasa dinamiklerinin aksine bir zorlamadฤฑr. Bu baskฤฑ ile yรผksek enflasyon sebebiyle artan vergi gelirlerine raฤmen 2022 yฤฑlฤฑnda %180 รงevirme oranฤฑyla borรงlanan Hazine, tarihi yรผksek enflasyon dรถneminde tarihi dรผลรผk reel faiz ile ve ortalama fonlama vadesi yรผkseltilerek fonlanฤฑyor. Bunun iktisat biliminde adฤฑ borรง monetizasyonudur. Ama borรง monetizasyonu bile genelde serbest piyasa dinamikler iรงinde gerรงekleลirken, bu durum borรง monetizasyonunu dahi 1 seviye รถteye taลฤฑyarak Tรผrkiyeโde bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผ -65% reel faiz ile 5 yฤฑl ve รผzere tahvil almak zorunda bฤฑrakฤฑyor. Bu da demek oluyor ki, KKM gibi ortodoks ekonomi politikasฤฑ araรงlarฤฑnฤฑn kamuya maliyeti ve seรงim ekonomisinin maliyeti, halฤฑnฤฑn altฤฑna sรผpรผrรผlรผr gibi bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn bilanรงosuna doฤru sรผpรผrรผlรผyor. Bu orta ve uzun vadede, en saฤlam sektรถrรผmรผz olan bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผ iรงin istenmeyen riskleri doฤurmaya gebe bir politikadฤฑr. Umarฤฑm bu politikalar neticesinde 90โlฤฑ yฤฑllarฤฑn tarihinin kafiyeli olduฤunu gรถrmeyiz.
Ekonomist Uฤur Civelek: Konu ลu enflasyon yรผzde 80โnin รผzerinde kalฤฑrken yรผzde 50โnin altฤฑna dรผลmesi beklenmezken yรผzde 10,5 referans faiz var, yรผzde 20โlerden kamu finansmanฤฑnฤฑ nasฤฑl sรผrdรผrecekler? Bankalara kamu finansmanฤฑ iรงin angarya salฤฑnฤฑyor. Bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ yรผksek ve finansman lazฤฑm ve bunu dรผลรผk faizle yapmak istiyorlar. Eki aรงฤฑdan bakฤฑlmalฤฑ, bankalar tek baลฤฑna bu yรผkรผ รงekemez. Bankalar aracฤฑdฤฑr. Bankalardan yรผksek bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑnda ortaklฤฑk istiyorlar. Dรผลรผk faizle seรงim finansmanฤฑnฤฑ karลฤฑlasฤฑnlar istiyorlar bankalardan ve bunu yapmaya zorluyorlar. Bankalar aracฤฑdฤฑr bu finansman yine vatandaลtan gelecek. Bankalarda risklerini azaltma konusunda adฤฑmlarฤฑ olduฤunu gรถrรผyoruz. Yeni kredi vermek isteksizliฤi var, bir takฤฑm kurumsal kredilerin geri alabilmesi iรงin menkul kฤฑymet tavsiyesi var, halka aรงฤฑlsฤฑn tahvil ihraรง etsin bankaya olan borcu รถdesin isteniyor. Bankalar bรผyรผmek istemiyor, iki ateล altฤฑnda sฤฑkฤฑลmฤฑล vaziyetteler. Bu kรถtรผ bir yol bu yolun sonu yok. BDDK, Merkez Bankasฤฑ ve siyaset de o yola sรผrmeye รงalฤฑลฤฑyor. O yola giren bankalar รงฤฑkamaz bu gidiล kredi kalitesini รงรถkertiyor.
