Tรผrkiye’de ekonomi yรถnetimi 14 Mayฤฑs seรงimlerinden kฤฑsa sรผre sonra kredi kartlarฤฑna nakit avans kullanฤฑmฤฑ sฤฑnฤฑrlandฤฑ. Merkez Bankasฤฑ Cuma gรผnรผ bu kararฤฑnฤฑ geri aldฤฑ ancak BBC’ye konuลan kaynaklar, ticari kredilere eriลimde sorunlarฤฑn devam ettiฤini sรถylรผyor. “Dรถviz kurunu kontrol etmeyi amaรงladฤฑฤฤฑ” belirtilen dรผzenlemenin ekonomi yรถnetiminin yaลadฤฑฤฤฑ zorluฤu yansฤฑttฤฑฤฤฑ dรผลรผnรผlรผyor.
Tรผrkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasฤฑ (TCMB), geรงen hafta baลฤฑnda bireysel kredi kartlarฤฑyla nakit avans kullandฤฑran bankalarฤฑn bu iลlemlere karลฤฑlฤฑk yรผzde 30 oranฤฑnda menkul kฤฑymet tesis etmesine karar vermiลti.
Bu zorunluluk bankalar aรงฤฑsฤฑndan kredi kartฤฑyla nakit avans kullandฤฑrmayฤฑ zarar ettikleri bir iลlem haline getirdi.
Nakit avans faiz oranฤฑ doฤrudan Merkez Bankasฤฑ tarafฤฑndan belirleniyor ve deฤiลtirilemiyor.
Bugรผn yรผzde 1,36 olan bu oran birรงoklarฤฑ iรงin “daha ucuz” krediye eriลim imkanฤฑ saฤlฤฑyor.ย
Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn adฤฑmฤฑ “dรถvize eriลimini sฤฑnฤฑrlamayฤฑ” amaรงlฤฑyordu. Ancak bu krediyi yatฤฑrฤฑmdan รงok ihtiyaรง iรงin kullananlarฤฑn “maฤdur olmasฤฑ” nedeniyle รถnce 15 bin liralฤฑk bir รผst sฤฑnฤฑr getirildi ve ardฤฑndan karar 19 Mayฤฑs’ta tamamen geri รงekildi.
Tรผrkiye’de banka mรผลterilerinin nakit avans baลvusu sฤฑrasฤฑnda bir taahhรผtnameyi onaylamasฤฑ gerekiyor.
Mรผลteriler, bu anlaลmayla bankadan alacaฤฤฑ krediyi “dรถviz, altฤฑn, repo, hisse senedi, vadeli mevduat ve kripto varlฤฑklar gibi finansal getiri saฤlamaya yรถnelik” yatฤฑrฤฑmlarda kullanmayacaฤฤฑnฤฑ “gerรงek ihtiyacฤฑna yรถnelik” kullanacaฤฤฑnฤฑ taahhรผt ediyor.
Ancak kredi verildikten sonra bankalarฤฑn bu kredinin nasฤฑl kullanฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ takip etmesi mรผmkรผn deฤil.
ฤฐsminin aรงฤฑklanmasฤฑnฤฑ istemeyen bir banka mรผลterisi, bir sรผre รถnce 12 aylฤฑk vadeyle รงektiฤi kredi kartฤฑ nakit avansฤฑyla KASKO ve trafik sigortasฤฑ รถdemesini yaptฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
Bir baลka mรผลteri ise รงektiฤi krediyle yatฤฑrฤฑm yaptฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyor:
“Banka, krediyi kullandฤฑrฤฑrken sฤฑnฤฑrlama getirdiฤi iรงin bu yatฤฑrฤฑmฤฑmฤฑ evde tutuyorum.”
Tรผrkiye’de farklฤฑ amaรงlarla kredi kartฤฑndan nakit avans รงeken รงok sayฤฑda kiลi var ve kredi kartฤฑndan รงekilen nakit miktarฤฑ artฤฑyor.
Bankalararasฤฑ Kart Merkezi (BKM) verilerine gรถre 2023 yฤฑlฤฑnฤฑn ilk รผรง ayฤฑnda yerli kredi kartlarฤฑyla yurt iรงinde toplam 183 milyar liraya yakฤฑn nakit para รงekildi.
2022’nin ilk รผรง aylฤฑk dรถneminde bu miktar 51 milyar lira civarฤฑndaydฤฑ.ย
Demeรง veren bir diฤer banka mรผลterisi ise geรงen hafta nakit avans baลvurusu yapamadฤฑฤฤฑnฤฑ ve bugรผn yapmasฤฑ durumunda 6 ay vadeli bir teklif aldฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
Bankacฤฑlฤฑk kaynaklarฤฑ TCMB’nin dรผzenlemeyi geri รงekmesinin ardฤฑndan, “bankalarฤฑn risk iลtahฤฑna gรถre” vade sรผrelerinin deฤiลebileceฤini belirtiyor.ย
Merkez Bankasฤฑ Pazartesi gรผnรผ aldฤฑฤฤฑ nakit avans kararฤฑnฤฑn ardฤฑndan iki yeni karar daha aldฤฑ.
Salฤฑ gรผnรผ bankalar iรงin daha รถnce gerรงek kiลiler iรงin yรผzde 5 olan TL dรถnรผลรผm ลartฤฑnฤฑ yรผzde 10’a รงฤฑkaran Merkez Bankasฤฑ, 28 Temmuz itibarฤฑyla bu oranฤฑn yรผzde 30’a yรผkseltileceฤini aรงฤฑkladฤฑ.
Bundan bir gรผn sonra, bankalarฤฑn dรถviz alฤฑm limiti dรผลรผrรผldรผ. Bankalara sรถzlรผ olarak bildirilen dรผzenleme ile gรผnlรผk alฤฑm limiti yรผzde 25 azaltฤฑldฤฑ.
Bankalardan, firmalarฤฑn acil olmayan dรถviz taleplerini de vadeli sรถzleลmelere yรถnlendirmeleri istendi.
Altฤฑnbaล รniversitesi รฤretim รyesi Prof. Dr. Hayri Kozanoฤlu, ekonomi yรถnetiminin 14 Mayฤฑs รถncesi en รถnemli รถnceliฤinin “dรถviz kurunu 20 TLโnin altฤฑnda tutmak” olduฤunu belirtiyor ve ลunlarฤฑ sรถylรผyor:
“Dรถviz kuru ekonominin iyiye ya da kรถtรผye gittiฤine dair algฤฑ yaratฤฑyor ve en รถnemli barometre kabul ediliyor.
“Dรถviz kurunu kontrol altฤฑnda tutabildiฤiniz takdirde enflasyonu kontrol etmek kฤฑsmen de olsa kolaylaลฤฑyor. Ancak ekonomi yรถnetimi bunu (Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn) rezervlerini tรผketmek pahasฤฑna yaptฤฑ. Son 5 hafta iรงin 18 milyar dolarlฤฑk dรถviz rezervi tรผketilmiลti. Seรงim haftasฤฑnda 9 milyar dolar rezerv erimiล oldu, brรผt dรถviz rezervlerinin 105,1 milyar dolara kadar dรผลtรผฤรผ gรถrรผldรผ.”
Reuters haber ajansฤฑna gรถre Merkez Bankasฤฑโnฤฑn brรผt dรถviz rezervleri geรงen hafta 3,5 milyar dolar azaldฤฑ, net rezervleri bรผyรผk ihtimalle eksiye dรผลtรผ.
TCMB’nin verilerine gรถre net dรถviz rezervi 12 Mayฤฑs itibarฤฑyla 2,3 milyar dolara inerek son 21 yฤฑlฤฑn en dรผลรผk seviyesine gerilemiลti.
Prof. Dr. Kozanoฤlu, ekonomi yรถnetiminin ilk tur seรงimlerden sonra “kurlarฤฑn da tรผkendiฤini gรถrรผnce”, farklฤฑ bir yol seรงtiฤini belirtiyor:
“Dรถviz satarak deฤil ancak piyasadaki TLโyi รงekerek dรถviz kurunu kontrol edebilirlerdi. ฤฐnsanlarฤฑn elinde TL kalmazsa zaten dรถvize yรถnelemeyeceklerdi.
“Ancak ekonomide kredilerin durmasฤฑ รงok ciddi bir durgunluk tehlikesi yarattฤฑ. TLโye sฤฑkฤฑลฤฑnca TLโye dรถnebilecek olanaklar aranmaya baลladฤฑ. Nakite sฤฑkฤฑลanlar borsadaki portfรถylerini boลaltmaya baลladฤฑlar, borsada dรผลรผล oldu…
“Nakit avanslar dรถvize yรถnelim olmasฤฑn diye durduruldu ama insanlar gรผnlรผk hayatlarฤฑnฤฑ kredi kartlarฤฑyla sรผrdรผremez hale geldiler.”
‘Ay sonunda kredi musluklarฤฑ aรงฤฑlmazsa birรงok firma maaล รถdeyemeyebilir’ย
Son dรถnemde bireysel mรผลterilerin yanฤฑnda iลletme sahipleri de ticari kredilere eriลimde sorun yaลฤฑyor.
ฤฐsminin aรงฤฑklanmasฤฑnฤฑ istemeyen bir perakende yรถneticisi, “Mayฤฑs ayฤฑnฤฑn baลฤฑndan beri kredi kanallarฤฑnฤฑn tamamฤฑ kapanmฤฑล durumda” diyor ve ลunlarฤฑ sรถylรผyor:
“Tedarikรงi รถdemelerinde aksamalar oluyor, biz kรขr ve zarar aรงฤฑsฤฑndan sene baลฤฑndaki bรผtรงe hedeflerimizden daha iyi durumdayฤฑz. Nisan sonu iรงin belirlediฤimiz bir kredi stoฤu hedefi var ve รถdemelerimizin bir kฤฑsmฤฑnฤฑ bununla yapmayฤฑ planlฤฑyoruz ama aรงฤฑฤฤฑmฤฑz var รงรผnkรผ krediye ulaลamฤฑyoruz. Bir yandan bankalara kredi geri รถdemelerimiz devam ediyor; yani bankaya para รถdรผyoruz ama bankadan kaynak kullanamฤฑyoruz.
“Bu da piyasaya krediyle รถdemeyi planladฤฑฤฤฑmฤฑz borcumuzu รถtelememiz anlamฤฑna geliyor. Bizden o parayฤฑ alฤฑp kendi tedarikรงisine รถdeyecek olanlar รถdeyemiyor. Bu silsile halinde bir etki yaratฤฑyor. Hem borcu hem alacaฤฤฑ olan al-satรงฤฑlar belki dengede kalฤฑyor, bekleme moduma girebiliyor.
“Ama iลรงi รงalฤฑลtฤฑranlar iรงin zorluk demek. รรผnkรผ bu tahsilatlarla รงalฤฑลanlarฤฑnฤฑn maaลlarฤฑnฤฑ รถdemeleri gerekiyor.
“Ay sonunda kredi musluklarฤฑ aรงฤฑlmazsa birรงok firma maaล รถdeyemeyebilir”.
‘Bฤฑรงak kemiฤe dayanmฤฑล olmalฤฑ ki zorlandฤฑklarฤฑ gรถrรผlรผyor’ย
Ekonomistler ve iล insanlarฤฑ seรงimlerin iki turu arasฤฑndaki iki haftalฤฑk sรผrede yaลanan zorluฤun 28 Mayฤฑs’tan sonraki dรถneme iliลkin bazฤฑ sorunlarฤฑn habercisi olduฤu konusunda hemfikir gรถrรผnรผyor.
Perakende yรถneticisi ลunlarฤฑ sรถylรผyor:
“Sektรถrde bu frenin geรงici olacaฤฤฑ beklentisi var ama diฤer yandan bu kadar ileri gidecek kontrollerin gรถze alฤฑnmasฤฑ seรงim sonrasฤฑna iliลkin baลka bir tehlikenin gรถstergesi olabilir, o da yeni bir kur krizi.”
Ekonomi yรถnetiminin olasฤฑ bir krizi benzer reรงetelerle รถnlemeye รงalฤฑลacaฤฤฑnฤฑ dรผลรผnenler de var.
Bilecik รniversitesi ฤฐktisadi ฤฐdari Bilimler Fakรผltesi’nde Dr. Gรถrkem Altฤฑnรถrs,ย seรงimin ikinci turundan sonra, “Faiz ve ekonomi politikasฤฑnฤฑn deฤiลmeyeceฤini varsayarak, sert bir sermaye kontrolรผ ya da kredi musluฤunun kapanmasฤฑ gibi noktalara ulaลmasak da dรถviz talebini negatife รงevirecek kararlarฤฑn yavaล yavaล alฤฑnmasฤฑnฤฑ bekliyoruz” diyor ve ekliyor:
“Nakit avansฤฑn bรผyรผklรผฤรผ dรผลรผnรผldรผฤรผnde ticari kredilere gรถre etkisi sฤฑnฤฑrlฤฑ olabilir ama ticari kredilerle ilgili durumun yaz dรถneminde de bu ลekilde devam edeceฤine dair beklentiler de var”.
รnlemlerin sรผrdรผrรผlebilirliฤi konusundaki ลรผphelerini dile getiren Prof. Dr. Kozanoฤlu, “Bฤฑรงak kemiฤe dayanmฤฑล olmalฤฑ ki zorlandฤฑklarฤฑ gรถrรผlรผyor” ลeklinde yorumluyor ve ลunlarฤฑ sรถylรผyor:
“Seรงim sonrasฤฑ iรงin de hiรง parlak bir tablo yok. Ciddi bir cari aรงฤฑk var, dรถviz rezervleri tรผketilmiล durumda, enflasyonun kurla birlikte tekrar yรผkseliลe geรงeceฤi, makro dengelerin saฤlanamadฤฑฤฤฑ bir dรถnem olacak รงรผnkรผ yรผzde 8,5 faizin ekonominin gerรงeklerine ters dรผลtรผฤรผ รงarpฤฑk bir yapฤฑ var.”
