Gazeteci ve Tiyatro yazarฤฑ Refik Erduran 88 yaลฤฑnda hayatฤฑnฤฑ kaybetti
Erduran yaลamฤฑ boyunca pek รงok gazetede kรถลe yazarlฤฑฤฤฑ yaptฤฑ, bazฤฑ dergilerin รงฤฑkarฤฑlmasฤฑna da katkฤฑda bulundu. Refik Erduran ลair Nazฤฑm Hikmet’in yurt dฤฑลฤฑna kaรงmasฤฑna yardฤฑm eden isim olarak da biliniyor.
Refik Erduran kimdir?
Refik Erduran Kรถkleri Karamanoฤullarฤฑ Beyliฤi’ne dayanan bir aileden gelir. Dedesi, aฤฤฑr ceza reisi Ahmet Erduran, babasฤฑ asker ve avukat Hรผsamettin Ahmet Bey’dir. Annesi ise Tรผrkiye’de ilk resimli dergiyi รงฤฑkaran Maarifรงi Mustafa Refik Bey’in kฤฑzฤฑ Refika Hanฤฑm’dฤฑr. รiftin ikinci รงocuฤu olan Refik Erduran, 13 ลubat 1928’de ฤฐstanbul’da dรผnyaya gelmiลtir.
NAZIM HฤฐKMET’ฤฐ KAรIRDI!
Refik Erduran, Tรผrkiye’ye dรถndรผkten sonra Nazฤฑm Hikmet’i hapisten kaรงฤฑrma planlarฤฑ yaptฤฑ ancak buna gerek kalmadฤฑ รงรผnkรผ 28 yฤฑllฤฑk mahkumiyet kararฤฑ ile hapse girmiล olan ve 13 yฤฑldฤฑr hapis yatan Nazฤฑm Hikmet’in geri kalan cezasฤฑ, ลairin af yasasฤฑ kapsamฤฑna alฤฑnmasฤฑ iรงin yรผrรผtรผlen bรผyรผk kampanyanฤฑn ve yaptฤฑฤฤฑ aรงlฤฑk grevinin ardฤฑndan affedildi ve ลair 15 Temmuz 1950 gรผnรผ รถzgรผr bฤฑrakฤฑldฤฑ. Ne var ki Nazฤฑm Hikmet, 1951 yฤฑlฤฑnda askere รงaฤrฤฑlmฤฑล ve askerde รถldรผrรผlme tehlikesi ortaya รงฤฑkmฤฑลtฤฑ. Bu dรถnemde ลairin baba bir anne ayrฤฑ kฤฑzkardeลi Melda Hanฤฑm ile niลanlanan Erduran, artฤฑk akrabalฤฑk iliลkisi de olan Nazฤฑm’ฤฑ yurtdฤฑลฤฑna kaรงฤฑrma fikrini รถne sรผrdรผ ve kendisinin kullandฤฑฤฤฑ bir sรผrat motoruyla Nazฤฑm’ฤฑn ฤฐstanbul Boฤazฤฑ’ndan Karadeniz’e geรงmesine, Karadeniz’de seyreden Romanya bandฤฑralฤฑ bir gemiye binerek Tรผrkiye’den ayrฤฑlmasฤฑna yardฤฑmcฤฑ oldu.
Erduran’ฤฑn bu olayda oynadฤฑฤฤฑ rol, uzun sรผre sฤฑr olarak saklandฤฑ. Olayla ilgili suรง dosyasฤฑ “kaรงฤฑranฤฑ meรงhul” olarak kapandฤฑ. Nazฤฑm Hikmet, 1961 yฤฑlฤฑnda yazdฤฑฤฤฑ Otobiyografi adlฤฑ ลiirde kaรงฤฑลฤฑndan -Refik Erduran’dan adฤฑnฤฑ anmadan- ลu dizeyle bahsetmiลtir : “951`de bir denizde genรง bir arkadaลla yรผrรผdรผm รถlรผmรผn รผstรผne”Kore Savaลฤฑ Erduran, askerliฤini Kore Savaลฤฑ sฤฑrasฤฑnda Tรผrk Tugayฤฑ’nda yedek subay olarak yaptฤฑ. Savaลta tercรผmanlฤฑk yapan Erduran, Tรผrk tugayฤฑna gรถnรผllรผ olarak katฤฑlmฤฑลtฤฑ.
CEP KฤฐTABI BOYUTLARINDA PLASTฤฐK KAPAKLI KฤฐTAPLARLA YAYIN PฤฐYASASINDA รNEMLฤฐ BฤฐR BAลARI ELDE ETTฤฐ
Yayฤฑmcฤฑlฤฑk hayatฤฑ Kore Savaลฤฑ’ndan dรถndรผkten sonra asker arkadaลฤฑ Ertem Eฤilmez ve devrin tanฤฑnmฤฑล gazetecisi Kemal Salih Sel’in oฤlu Haldun Sel ile 1953 yฤฑlฤฑnda รaฤlayan Yayฤฑnevi’ni kurdu. Cep kitabฤฑ boyutlarฤฑnda plastik kapaklฤฑ kitaplarla yayฤฑn piyasasฤฑnda รถnemli bir baลarฤฑ elde etti. Refik Halit Karay, Aka Gรผndรผz, Peride Celal gibi devrin รถnemli yazarlarฤฑnฤฑn kitaplarฤฑnฤฑn yayฤฑmladฤฑ. Cumhuriyet Gazetesi’nde tefrika edilen ฤฐnce Memed romanฤฑnฤฑ ilk yayฤฑmlayan yayฤฑnevi oldu (1955). Erotik romanlara, bilimkurgu kitaplara kitap yelpazesinde รถnemli bir yer verdi. Yayฤฑnevi kitaplarฤฑnฤฑ gรถreceli olarak ucuz fiyatla ve ilk defa gazete bayilerinde satฤฑลa sundu. Refik Erduran’ฤฑn yazdฤฑฤฤฑ Yaฤmur Duasฤฑ adlฤฑ kitap da รaฤlayan Yayฤฑnevi tarafฤฑndan basฤฑldฤฑ ve รงok-satanlar arasฤฑna girdi.
ZAMANLA TฤฐYATROYA YรNELDฤฐ!
Erduran, 1954-1955 yฤฑllarฤฑ arasฤฑnda TEF adlฤฑ haftalฤฑk mizah dergisini yรถnetti. Dergi, 1955’te kapandฤฑ (1960 yฤฑlฤฑnda Ertem Eฤilmez yรถnetiminde tekrar yayฤฑmlanmaya baลlamฤฑลtฤฑr). Erduran, zamanla yayฤฑmcฤฑlฤฑk iลlerini Ertem Eฤilmez’e bฤฑrakฤฑp asฤฑl ilgi alanฤฑ olan tiyatroya yรถneldi.
Oyun yazarlฤฑฤฤฑ Refik Erduran, Muhsin Ertuฤrul’un isteฤi รผzerine, oyun yazarlฤฑฤฤฑ dersleri vermesi iรงin Ankara รniversitesi’ne davet edilen Amerikalฤฑ yรถnetmen Kenneth Mcgowan’a birkaรง ay sรผreyle asistanlฤฑk yaptฤฑ. Bu kurslardan Aziz Nesin gibi deฤerli oyun yazarlarฤฑ faydalandฤฑlar.
ฤฐLK PROFESYONEL TฤฐYATRO OYUNU DELฤฐ’Yฤฐ 1957 YILINDA YAZDI
Bu deneyimden sonra ilk profesyonel tiyatro oyunu Deli’yi 1957 yฤฑlฤฑnda yazdฤฑ. Oyun, ฤฐstanbul ลehir Tiyatrolarฤฑ’nda oynandฤฑ ve bunu ardฤฑ ardฤฑna yazdฤฑฤฤฑ diฤer oyunlarฤฑ takip etti. Daha รงok gรผldรผrรผ ve vodvil tรผrรผnde oyunlar yazdฤฑ. Bir Kilo Namus (1958) ve Cengiz Han’ฤฑn Bisikleti (1959) adlฤฑ oyunlarฤฑyla รผn yaptฤฑ.
Devlet Tiyatrolarฤฑ, ฤฐstanbul ลehir Tiyatrolarฤฑ, Sururi-Cezzar Tiyatrosu, Ulvi Uraz Tiyatrosu, Dormen Tiyatrosu, Ali Poyrazoฤlu Tiyatrosu, Kent Oyuncularฤฑ, Yunus Emre Tiyatrosu, Tiyatro ฤฐstanbul, Yeditepe Oyuncularฤฑ, yerli ve yabancฤฑ baลka topluluklar tarafฤฑndan otuzdan fazla oyunu sahnelendi.
TฤฐYATRO OYUNU YAZARLIฤI ALANLARINDA YERLฤฐ VE YABANCI รDรLLER ALDI
Yurt iรงinde ve dฤฑลฤฑnda sinema, televizyon senaryolarฤฑ yazdฤฑ. Atatรผrk’รผn toplumu yeniden yapฤฑlandฤฑrmada kฤฑrdฤฑฤฤฑ sรผrat rekorunu anlatan Metamorfoz (Baลkalaลฤฑm) adlฤฑ senaryosu TRT tarafฤฑndan 1992’de filme รงekildi. Tiyatro oyunu yazarlฤฑฤฤฑ alanlarฤฑnda yerli ve yabancฤฑ รถdรผller aldฤฑ.
GAZETECฤฐLER CEMฤฐYETฤฐ’NฤฐN EN BAลARILI KรลE YAZARI รDรLร’Nร ALDI
Gazeteciliฤi 1965 yฤฑlฤฑnda Abdi ฤฐpekรงi’nin teklifi รผzerine Milliyet Gazetesi’nde baลladฤฑฤฤฑ kรถลe yazarlฤฑฤฤฑnฤฑ 1981 yฤฑlฤฑna kadar aynฤฑ gazetede sรผrdรผrdรผ. Daha sonra Gรผneล ve Meydan gazetelerinde gazeteciliฤe devam etti. 1985 yฤฑlฤฑnda Gazeteciler Cemiyeti’nin En baลarฤฑlฤฑ Kรถลe Yazarฤฑ รdรผlรผ’nรผ aldฤฑ.
1968’de Uluslararasฤฑ Yazarlar Atรถlyesi’nin daveti รผzerine ABD’ye giden Erduran, bir yฤฑl boyunca Iowa รniversitesi’nde Yazarlar Atรถlyesi’ne katฤฑldฤฑ ve sonra Kaliforniya’ya yerleลti. Gazeteciliฤini Milliyet’in Batฤฑ Amerika Haber Bรผrosu ลefi olarak devam ettirdi. 1982’de ฤฐstanbul’a dรถndรผฤรผnde kรถลe yazarlฤฑฤฤฑnฤฑ bฤฑraktฤฑ. Gazeteciliฤi, รถnemli gรถrdรผฤรผ konularda yazฤฑlar yazarak sรผrdรผrdรผ.
ฤฐLK OYUNUNU ROBERT KOLEJ’DE ฤฐKEN YAZDI
รocukluฤunu Salacak (รskรผdar)’ta bir yalฤฑda dadฤฑlarฤฑn gรถzetiminde geรงirdi. ฤฐlkรถฤrenimini Nilรผfer Hatun ฤฐlkokulu ( o zamanki adฤฑyla 15. ฤฐlkokul)’da tamamladฤฑktan sonra รถฤrenimine Robert Kolej’de devam etti. ฤฐlk oyununu Robert Kolej’de iken yazdฤฑ ve oyun 1948 yฤฑlฤฑnda okulun tiyatrosunda “Kahraman” adฤฑyla sahnelendi.
Erduran, Robert Kolej’den lisans derecesini aldฤฑktan sonra 1947 yฤฑlฤฑnda Tiyatro Tarihi ve Dram Bรถlรผmรผ’nde yรผksek lisans eฤitimi iรงin New York’ta Cornell รniversitesi’ne gitti. Hayranฤฑ olduฤu Nazฤฑm Hikmet’in cezaevinde hastalandฤฑฤฤฑnฤฑ ve durumunun kรถtรผleลtiฤini รถฤrenince onunla tanฤฑลma arzusundan รถtรผrรผ 1949 yฤฑlฤฑnda Tรผrkiye’ye dรถndรผ.
