Son KHK ile รถnemli kamu iktisadi kuruluลlarฤฑnฤฑn devredildiฤi Varlฤฑk Fonu nedir, nasฤฑl รงalฤฑลฤฑr. Ekonomist ve Hazine Eski Mรผsteลarฤฑ Mahfi Eฤilmez’in 25 Aฤustos 2016’da kiลisel bloฤunda yayฤฑnladฤฑฤฤฑ yazฤฑsฤฑ:
Ulusal Varlฤฑk Fonlarฤฑ, รงeลitli finansal varlฤฑklara yatฤฑrฤฑm yaparak gelirini artฤฑrmayฤฑ hedefleyen, devletin sahipliฤi ve yรถnetimi altฤฑnda รงalฤฑลan fonlardฤฑr. Bu fonun geliri genellikle bรผtรงe fazlalarฤฑndan oluลur. Bir รผlke eฤer bรผtรงe fazlasฤฑ veriyorsa bu fazlayฤฑ 4 ลekilde kullanabilir: (1) Harcamalarฤฑnฤฑ artฤฑrฤฑr. (2) Mevcut vergi yรผkรผnรผ dรผลรผrรผr. (3) Borรงlarฤฑnฤฑ erken รถdemeye tabi tutabilir. (4) Bir varlฤฑk fonu kurarak bรผtรงe fazlalarฤฑnฤฑ buraya aktarฤฑr ve bu fonla ulusal ya da yabancฤฑ bazฤฑ finansal varlฤฑklarฤฑ satฤฑn alฤฑp gelirlerini artฤฑrmaya รงalฤฑลarak gelecek kuลaklara refahฤฑ aktarma yoluna gidebilir.
Bu tรผr fon yรถnetimlerinde temel hareket noktasฤฑ varlฤฑklarฤฑ risk ve getiri dengesini gรถzeterek kazanรง amaรงlฤฑ kullanmaktฤฑr. Bu iลlemleri, bรผtรงe kฤฑsฤฑtlamalarฤฑ ve parlamentonun sฤฑkฤฑ denetimi altฤฑnda yรผrรผtmek kolay deฤildir. Varlฤฑk fonu kuruluลunun bir nedeni de bu kฤฑsฤฑtlamalardan kurtulmaktฤฑr.
Varlฤฑk fonunun amacฤฑ nedir, nerede kurulur?
Bir varlฤฑk fonu kurulmasฤฑnฤฑn genel olarak iki temel amacฤฑ vardฤฑr: (1) รlke ekonomisinin, konjonktรผrel etkilerden kurtarฤฑlarak istikrarlฤฑ biรงimde iลlemesini saฤlamak. (2) Gelecek kuลaklara refah aktarabilmek. Bu รงerรงeveden bakฤฑnca fonun varlฤฑklarฤฑ ve getirilerinin karลฤฑlaลacaฤฤฑ risklerden yรผksek olmasฤฑ gereklidir.
Varlฤฑk fonlarฤฑnฤฑn kuruluล yeri olarak iki farklฤฑ uygulama sรถz konusudur: (1) Varlฤฑk Fonlarฤฑ, Merkez Bankasฤฑ nezdinde kurulabilmektedir. Merkez Bankalarฤฑ, rezervlerini deฤerlendirirken benzer iลlemler yaptฤฑklarฤฑ iรงin belirli bir deneyime sahiptirler. Ayrฤฑca Merkez Bankalarฤฑnฤฑn baฤฤฑmsฤฑz yapฤฑsฤฑ bu tรผr fonlarฤฑn yรถnetimini siyasal etkilerden uzak yรผrรผtebileceฤi izlenimi vermekte, dolayฤฑsฤฑyla kamuoyu nezdinde gรผven yaratmaktadฤฑr. (2) Varlฤฑk Fonlarฤฑ, ayrฤฑ bir ลirket ya da idare olarak kurulabilmektedir. Bu tรผr bir kuruluลun, kendisini kanฤฑtlayana kadar gรผven sorunuyla ve eleลtirilerle karลฤฑlaลmasฤฑ olasฤฑlฤฑฤฤฑ yรผksektir.
Varlฤฑk fonunun temel dayanaฤฤฑ nedir?
Bir varlฤฑk fonu kurulabilmesi iรงin her ลeyden รถnce bir varlฤฑk ya da kamu elinde oluลmuล bir gelir fazlalฤฑฤฤฑ olmasฤฑ gerekir. Buna gรถre varlฤฑk fonlarฤฑ iki ลekilde kurulabilmektedir: (1) Bir veya birden fazla emtiaya dayalฤฑ fonlar: Bunlar genellikle ihraรง edilen emtianฤฑn gelirleri nedeniyle oluลan bรผtรงe fazlalarฤฑndan oluลur. Tipik รถrnekleri kรถrfez รผlkelerinin kurduklarฤฑ fonlardฤฑr. Bu fonlarฤฑn รงoฤu ihraรง edilen petrolden saฤlanan gelirlerle oluลturulmuลtur. Norveรงโin kurduฤu emeklilik fonu da benzer ลekilde Kuzey Denizinden elde edilen petrol gelirlerinin yarattฤฑฤฤฑ bรผtรงe fazlasฤฑnฤฑ gelecek kuลaklara aktarmayฤฑ amaรงlamaktadฤฑr. (2) Bir emtiaya dayalฤฑ olmayan fonlar: Bunlar ya Dฤฑล ticaret fazlalarฤฑ ile ya da emeklilik fonlarฤฑnda biriken paralarla oluลturulmaktadฤฑr. Bu tรผr fonlarฤฑn tipik รถrnekleri รin, Kore ve Hong Kong gibi รผlkelerin kurduklarฤฑ varlฤฑk fonlarฤฑdฤฑr. ABDโnin her iki รถrneฤe de giren birden fazla varlฤฑk fonu bulunmaktadฤฑr.
Varlฤฑk fonu nereye yatฤฑrฤฑm yapar?
Varlฤฑk fonlarฤฑ, aฤฤฑrlฤฑklฤฑ olarak, devlet tahvillerine, hisse senetlerine, yatฤฑrฤฑm fonlarฤฑna, รงeลitli projelere geรงici ya da kalฤฑcฤฑ ortaklฤฑklar yoluyla girip yatฤฑrฤฑm yaparlar. Bazฤฑ รผlkeler varlฤฑk fonlarฤฑnฤฑn yatฤฑrฤฑmlarฤฑyla ilgili bazฤฑ kฤฑsฤฑtlamalar ve standartlar getirmiลlerdir. รrneฤin birรงok รผlkede varlฤฑk fonlarฤฑ iรงin S&P ve Fitchโin BBB – ve Moodysโin Baa3 kredi notlarฤฑ yatฤฑrฤฑm yapฤฑlabilir en dรผลรผk not olarak kabul edilmekte, bu notun altฤฑnda kredi notu olan รผlke tahvillerine yatฤฑrฤฑm yapฤฑlamamaktadฤฑr.
2006 yฤฑlฤฑnda yaลanan subprime mortgage ve 2008 yฤฑlฤฑnda yaลanan Lehman Brothers krizlerinin ardฤฑndan ABD baลta olmak รผzere bu fonlarฤฑn bir bรถlรผmรผnรผn finansal sektรถr kuruluลlarฤฑnฤฑ kurtarmakta kullanฤฑlmasฤฑ bunlarฤฑn uluslararasฤฑ tartฤฑลma ve eleลtirilerin hedefi haline gelmelerine neden olmuลtur.
Tรผrkiye Varlฤฑk Fonuโnun temel nitelikleri
Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu kurulmasฤฑna iliลkin yasanฤฑn genel gerekรงesi ve baลlฤฑca maddelerindeki hรผkรผmlerden hareketle bu fonun niteliklerini ve amaรงlarฤฑnฤฑ รถzetleyebiliriz.
(1) Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu Yรถnetimi A.ล. adฤฑ altฤฑnda 50 milyon TL sermayeli bir anonim ลirket kuruluyor. Baลbakanlฤฑฤa baฤlฤฑ olarak รงalฤฑลacak olan ลirketin sermayesi, รzelleลtirme ฤฐdaresi Baลkanlฤฑฤฤฑ tarafฤฑndan konulacak. ลirketin yรถnetim kurulu en az 5 kiลiden oluลacak ve baลkan ve รผyeleriyle ลirket genel mรผdรผrรผ Baลbakan tarafฤฑndan atanacak. Bu anonim ลirket รถzel hukuk hรผkรผmlerine tabi olacak. ลirket Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu ฤฐรงtรผzรผฤรผnรผ hazฤฑrlayacak ve bu iรง tรผzรผฤรผn tescili ile Tรผrkiye Varlฤฑk Fonukurulacak. Ayrฤฑca gerek gรถrรผlmesi halinde Tรผrkiye Varlฤฑk Fonuna baฤlฤฑ alt fonlar kurulabilecek.
(2) ลirket tarafฤฑndan Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu adฤฑna gerรงekleลtirilebilecek iลlemler ลรถyle sฤฑralanฤฑyor: Yerli ve yabancฤฑ ลirketlerin hisse senetleri, รถzelleลtirme kapsam ve programฤฑna alฤฑnanlar dรขhil olmak รผzere Tรผrkiyeโde kurulan ihraรงรงฤฑlara ait paylarฤฑn alฤฑnฤฑp satฤฑlmasฤฑ. Tรผrk Parasฤฑ Kฤฑymetini Koruma Hakkฤฑnda 32 Sayฤฑlฤฑ Karar hรผkรผmleri รงerรงevesinde alฤฑm satฤฑmฤฑ yapฤฑlabilen yabancฤฑ kamu, รถzel sektรถr ve kamu borรงlanma araรงlarฤฑ ve ihraรงรงฤฑ paylarฤฑnฤฑn alฤฑnฤฑp satฤฑlmasฤฑ. Vadeli mevduat ve katฤฑlma hesabฤฑ iลlemlerinin yapฤฑlmasฤฑ. Hazine taลฤฑnmazlarฤฑ ve mevduat sertifikalarฤฑ, altฤฑn ve diฤer kฤฑymetli madenler ile bu madenlere dayalฤฑ olarak ihraรง edilen sermaye piyasasฤฑ araรงlarฤฑnฤฑn alฤฑm satฤฑm iลlemlerinin yapฤฑlmasฤฑ. Fon katฤฑlma paylarฤฑ, repo ve ters repo iลlemleri, kira sertifikalarฤฑ, gayrimenkul sertifikalarฤฑ, varantlar ve sertifikalar, Takasbank para piyasasฤฑ iลlemleri, tรผrev araรง iลlemlerinin nakit teminatlarฤฑ ve primleri, รถzel tasarlanmฤฑล yabancฤฑ yatฤฑrฤฑm araรงlarฤฑ ve ikraz iลtirak senetleriyle ilgili iลlemlerin yapฤฑlmasฤฑ. Ulusal yatฤฑrฤฑmlar ile uluslararasฤฑ alanlarda diฤer devletler ve/veya yabancฤฑ ลirketler tarafฤฑndan yapฤฑlacak yatฤฑrฤฑmlara iลtirak ve bunlarla sฤฑnฤฑrlฤฑ olmamak รผzere diฤer yatฤฑrฤฑm araรงlarฤฑ iลlemlerine girilmesi.
(3) Tรผrkiye Varlฤฑk Fonunun kaynaklarฤฑ ลu ลekilde sayฤฑlฤฑyor: a) รzelleลtirme Yรผksek Kurulu tarafฤฑndan; รถzelleลtirme kapsam ve programฤฑnda bulunan ve Tรผrkiye Varlฤฑk Fonuna devrine karar verilen kuruluล ve varlฤฑklar ile รzelleลtirme Fonundan Tรผrkiye Varlฤฑk Fonuna aktarฤฑlmasฤฑna karar verilen nakit fazlasฤฑ. (b) Kamu kurum ve kuruluลlarฤฑnฤฑn tasarrufu altฤฑnda bulunan ihtiyaรง fazlasฤฑ gelir, kaynak ve varlฤฑklardan; Bakanlar Kurulu tarafฤฑndan Tรผrkiye Varlฤฑk Fonuna aktarฤฑlmasฤฑna veya ลirket tarafฤฑndan yรถnetilmesine karar verilenler. (c) Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu tarafฤฑndan yurtiรงi ve yurtdฤฑลฤฑ sermaye ve para piyasalarฤฑndan ilgili mevzuat kapsamฤฑnda yer alan izin ve onaylar aranmaksฤฑzฤฑn saฤlanan finansman ve kaynaklar. (d) Para ve sermaye piyasalarฤฑ dฤฑลฤฑnda diฤer yรถntemlerle saฤlanan finansman ve kaynaklar.
(4) ลirket, ลirket tarafฤฑndan kurulacak diฤer ลirketler, Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu ve Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu bรผnyesinde kurulacak alt fonlar Sayฤฑลtay denetimine tabi olmayacak. ลirket ve fonlar baฤฤฑmsฤฑz denetime tabi olacaklar. Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu bรผnyesinde kurulacak fonlar, Sermaye Piyasasฤฑ Kanunu kapsamฤฑnda baฤฤฑmsฤฑz denetime tabi olacak.
(5) ลirket, varlฤฑk Fonu ve bu yasaya gรถre kurulan ลirketler, alt fonlar gelir ve kurumlar vergisinden muaf tutuluyor, ayrฤฑca yapacaฤฤฑ iลlemlerin bir bรถlรผmรผ de KDV gibi vergilerden istisna ediliyor.
Tรผrkiye Varlฤฑk Fonundan beklentiler
Tรผrkiye Varlฤฑk Fonundan beklentiler yasanฤฑn genel gerekรงesinde sฤฑralanmฤฑล bulunuyor. Buna gรถre;
(a) Tรผrkiye Varlฤฑk Fonunun kurulmasฤฑyla bรผyรผme oranฤฑnda artฤฑล saฤlanacak.
(b) Sermaye piyasalarฤฑnda bรผyรผme ve derinleลme hฤฑzlanacak.
(c) ฤฐslami finansman varlฤฑklarฤฑnฤฑn kullanฤฑlmasฤฑ yaygฤฑnlaลacak.
(d) Yapฤฑlacak yatฤฑrฤฑmlarla yรผzbinlerce kiลiye istihdam olanaklarฤฑ saฤlanacak.
(e) Savunma, havacฤฑlฤฑk, yazฤฑlฤฑm gibi alanlardaki yerli ลirketlerin sermaye ve proje bazฤฑnda desteklenmesiyle kรผresel oyuncu konumuna geรงmeleri saฤlanacak.
(f) Otoyollar, Kanal ฤฐstanbul, รรงรผncรผ Kรถprรผ ve Havalimanฤฑ, Nรผkleer Santral gibi bรผyรผk altyapฤฑ projelerine kamu kesimi borcu artฤฑrฤฑlmadan finansman bulunacak.
(g) Katฤฑlฤฑm finansmanฤฑ sektรถr payฤฑ artฤฑrฤฑlacak.
(h) Arz gรผvenliฤini saฤlamak รผzere, Tรผrkiye iรงin รถnem taลฤฑyan petrol, doฤalgaz gibi yurtdฤฑลฤฑndaki stratejik sektรถrlere bรผrokratik kฤฑsฤฑtlamalara baฤlฤฑ olmadan doฤrudan yatฤฑrฤฑm yapฤฑlabilmesi gerรงekleลtirilecek.
(i) Bu Fon, ekonominin yapฤฑsal sorunlarฤฑnฤฑ aลmakta katkฤฑ saฤlamanฤฑn yanฤฑ sฤฑra dฤฑล politikanฤฑn รถnemli bir enstrรผmanฤฑ olarak Tรผrkiyeโnin uluslararasฤฑ arenada daha fazla sรถz sahibi olmasฤฑna katkฤฑ saฤlayacak.
Tรผrkiye Varlฤฑk Fonuโna iliลkin eleลtirilerim
(1) Tรผrkiye Varlฤฑk Fonu, yukarฤฑda ana รงizgilerini รถzetlediฤimiz ลekliyle herhangi bir emtiaya ya da bir gelir fazlalฤฑฤฤฑna dayanmamaktadฤฑr. Tรผrkiyeโnin petrol, doฤalgaz gibi bir emtiayฤฑ ihraรง ederek elde ettiฤi gelirleriyle yaratabildiฤi bir bรผtรงe fazlasฤฑ olmadฤฑฤฤฑ gibi cari fazlasฤฑ veya fazla veren bir kamu emeklilik sistemi de yoktur. Tam tersine Tรผrkiye, son dรถnemlerde azaltmฤฑล olsa da bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ ve cari aรงฤฑk veren, kamu emeklilik sisteminin aรงฤฑฤฤฑnฤฑ da bรผtรงeden karลฤฑlayan bir sisteme sahiptir. Gelir fazlasฤฑ olan tek kamu fonu ฤฐลsizlik Sigortasฤฑdฤฑr. O da bu amaรง iรงin kullanฤฑlamayacak bir fondur. รzetle Tรผrkiyeโnin bir varlฤฑk fonu kurmak iรงin gerekli emtiasฤฑ da gelir fazlasฤฑ da yoktur.
(2) Fonโun gelirleri sฤฑralanmฤฑล olduฤu halde giderlerinin hangi alanlara yรถneleceฤi konusunda yasada hiรงbir aรงฤฑklama bulunmamaktadฤฑr. Hangi giderlere yรถneleceฤini kanun metninden deฤil genel gerekรงedeki aรงฤฑklamalardan anlฤฑyoruz. Bu durumda bu yasaya gรถre yapฤฑlacak gider denetiminin neye dayanarak yapฤฑlacaฤฤฑnฤฑ รงฤฑkarmak mรผmkรผn gรถrรผnmemektedir.
(3) Varlฤฑk Fonu iรงin yeni bir gelir tanฤฑmlanmamakta, sadece bรผtรงeye gidecek gelirlerin bir bรถlรผmรผ bu Fonโa aktarฤฑlmฤฑล olmaktadฤฑr. Normal olarak bรผtรงeye aktarฤฑlan รถzelleลtirme gelirlerinin Fonโa yรถnlendirilmesi ve bรผtรงe gelirlerinden Fonโa pay verilmesi, bรผtรงe gelirlerinin azalmasฤฑna ve dolayฤฑsฤฑyla bรผtรงe aรงฤฑklarฤฑnฤฑn artmasฤฑna yol aรงacak bir geliลmedir.
(4) Bankalarฤฑn finans sektรถrรผndeki egemenliฤinin azaltฤฑlmasฤฑ, ฤฐslami finans uygulamasฤฑnฤฑn artฤฑrฤฑlmasฤฑ gibi bir Varlฤฑk Fonuโndan beklenmeyen bir takฤฑm amaรงlarฤฑn bu รงerรงeveye yรผklenmesi zaten sฤฑkฤฑntฤฑlฤฑ olan dรผzenlemeyi iyice sฤฑkฤฑntฤฑya sokmuล gรถrรผnmektedir.
(5) 1996 โ 97 yฤฑllarฤฑnda Erbakanโฤฑn koalisyon hรผkรผmeti sฤฑrasฤฑnda bir uygulama popรผlerlik kazanmฤฑลtฤฑ: Kamu kaynak havuzu. Bรผtรงe dฤฑลฤฑndaki kamu kesimine ait kaynaklar bu havuzda toplanmaya ve buradan harcanmaya รงalฤฑลฤฑlฤฑyordu. Bu havuza her gรผn yeni bir kaynak aktarฤฑlฤฑyor, bir sรผre sonra bu aktarฤฑmlarฤฑn baลka bir alandaki dengeyi bozduฤu gรถrรผlรผnce yeni kaynak arayฤฑลlarฤฑ gรผndeme geliyordu. Tรผrkiye Varlฤฑk Fonunun kaynaklarฤฑna bakฤฑnca aklฤฑma Erbakanโฤฑn Kamu Kaynak Havuzu uygulamasฤฑ geldi.
(6) 1940โlarฤฑn sonunda ve 1950โlerde Amerikalฤฑ รผnlรผ karikatรผrist ve รงizgi romancฤฑ Al Cappโฤฑn yarattฤฑฤฤฑ ve Shmoo adฤฑnฤฑ verdiฤi bowling oyunundaki kukalara benzer hayali bir hayvan vardฤฑ. Mรผthiล sevimli bir tipti Shmoo. Siz ne hayal ederseniz o oluyordu. รrneฤin tavuk olarak yemek isteseniz tavuk, et olarak yemek isteseniz et oluyordu. Kendi kendine รงoฤalabiliyordu. Tรผrkiye Varlฤฑk Fonundan beklentileri okuyunca da aklฤฑma Shmoo geldi.
(7) Baลka รผlkeleri bilemem ama Tรผrk tarihi bu tรผr mali buluลlarla doludur. III. Selimโin padiลahlฤฑฤฤฑ sฤฑrasฤฑnda 1793 yฤฑlฤฑnda ฤฐradโฤฑ Cedid Hazinesi kurulmuล ve bรถylece Osmanlฤฑ ฤฐmparatorluฤu’nda tek ve merkezi Hazine dรผลรผncesinden ilk sapma ortaya รงฤฑkmฤฑลtฤฑr. Bunu Tersane Hazinesi ve Zahire Hazinesi izlemiลtir. Sonraki dรถnemlerde Hazine sayฤฑsฤฑ artmaya devam etmiลtir. Mukataat Hazinesi, Mansure Hazinesi, Redif Hazinesi, Darphane Hazinesi ve Maliye Hazinesi bunlarฤฑn en รถnemlileridir. Hazinelerin รงoฤalmasฤฑ Osmanlฤฑ mali sistemini rahatlatmamฤฑล, tam tersine mali disiplini alt รผst etmiลtir. Hazine sayฤฑsฤฑnฤฑn artmasฤฑnฤฑn Osmanlฤฑ ฤฐmparatorluฤuโnun รงรถkรผลรผnde รถzel bir yeri vardฤฑr. 1839 yฤฑlฤฑnda tek ve merkezi Hazine sistemine geri dรถnรผlmรผลtรผr.
1980’li yฤฑllar, bรผtรงe dฤฑลฤฑ fonlarฤฑn yarattฤฑฤฤฑ รงoklu hazine sistemine geri dรถnรผล yฤฑllarฤฑ olmuลtur. รoklu hazine sisteminin en zararlฤฑ yรถnรผ, merkezi hazinenin gelirlerinin daฤฤฑlmasฤฑ, gider รถnceliklerinin kaybolmasฤฑ, belirli gelirlerin belirli giderlere ayrฤฑlmasฤฑ nedeniyle zorunlu olan bir takฤฑm giderlerin yapฤฑlamamasฤฑ ve bรผtรผn bunlarฤฑn sonucunda kamu yรถnetiminde mali disiplinin ortadan kaybolmasฤฑdฤฑr. 1994 ve 2001 krizlerini hazฤฑrlayan altyapฤฑda bu fonlarฤฑn olumsuz katkฤฑsฤฑ รถnemli yer tutmaktadฤฑr.
2000โli yฤฑllarda yapฤฑlan yapฤฑsal reformlarฤฑn en รถnemlilerinden birisi bu รงoklu mali yapฤฑnฤฑn giderilmesi olmuลtu.
