Amazon (AMZN.O), Nestlé (NESN.S) ve UPS (UPS.N) gibi devler, zayıflayan tüketici güveni ve harcamalardaki kısıtlamalarla birlikte işten çıkarmaları artırıyor. Aynı zamanda, yapay zeka odaklı teknoloji şirketleri de otomasyonun yaygınlaşmasıyla birlikte istihdamda dönüşüm yaratıyor.
Amerikan şirketleri bu ay 25.000’den fazla işten çıkarma duyurdu; buna 2025 başında duyurulan UPS’in 48.000 kişilik kesintisi dâhil değil. Avrupa’da ise toplam sayı 20.000’i aşıyor ve bunun büyük kısmı Nestlé’nin geçen hafta açıkladığı 16.000 kişilik işten çıkarma operasyonundan kaynaklanıyor.
ABD hükümetinin tarihinin en uzun ikinci kapanmasını yaşaması nedeniyle resmi işten çıkarma verileri yayınlanamıyor. Bu da yatırımcıların, tekil örnekler üzerinden ekonominin genel gidişatını okumaya çalışmasına yol açıyor.
“Yatırımcılar kendilerine ‘bu ne anlama geliyor, genel tablo ne?’ diye soruyor” diyen 50 Park Investments CEO’su Adam Sarhan, “Amazon gibi şirketlerin yaptığı işçi çıkarmalar bana ekonominin yavaşladığını gösteriyor. Güçlü bir ekonomide kitlesel işten çıkarmalar olmaz.” şeklinde konuştu.
CEO’lar yapay zeka yatırımlarının geri dönüşünü istiyor
Amazon, kurumsal kadrosundan 14.000 kişiyi çıkaracağını açıklayarak Target, Procter & Gamble ve diğer devlerle birlikte binlerce ofis çalışanını işten çıkaran şirketler arasına katıldı. Amazon’da toplamda 30.000’e kadar pozisyon risk altında.
İşten çıkarmaların gerekçeleri farklılık gösteriyor. Target ve Nestlé gibi bazı şirketlerde yeni CEO’lar operasyonlarını yeniden yapılandırmak istiyor. Bebek giyim markası Carter’s ise, ABD Başkanı Donald Trump’ın uyguladığı yüksek ithalat tarifeleri nedeniyle ofis kadrosunun %15’ini azaltıyor.
Ancak öne çıkan nokta, Amazon ve Target gibi şirketlerin odaklandığı beyaz yaka pozisyonlar. Analistlere göre bu, yapay zeka destekli otomasyonun ilk yapısal etkilerinden biri olabilir. Şirketler milyarlarca dolarlık yapay zeka yatırımlarını kâra dönüştürme baskısı altında.
Target’ın kesintileri, kurumsal kadrosunun %8’ini kapsarken, Amazon’un 1,5 milyonluk dev iş gücü içinde yalnızca 14.000 kişiyi etkiliyor.
KPMG’nin eylül ayında yayımladığı ankete göre, ABD’li yöneticilerin önümüzdeki bir yıl için yapay zeka yatırımları ortalama %14 artarak 130 milyon dolara çıktı. Yöneticilerin %78’i, yönetim kurulları ve yatırımcılardan yapay zekanın tasarruf ve kârlılık getirdiğini kanıtlama yönünde yoğun baskı hissettiklerini söylüyor.
Bank of America (BofA) ekonomistlerine göre, en çok etkilenecek meslekler giriş seviyesi görevlerin otomasyonla değiştirildiği alanlar olacak. Ancak şu ana kadar, bilgi teknolojileri, finans ve profesyonel hizmetler gibi beyaz yaka yoğun sektörlerde istihdam artışı yapay zeka kullanımındaki artışla paralel ilerliyor.
“Henüz bunun doğrudan yapay zeka kaynaklı olduğunu söylemekte temkinliyim” diyen Indeed Hiring Lab ekonomisti Allison Shrivastava, “Teknoloji sektörü zaten 2022’deki zirveden beri küçülüyor. Yapay zeka işgücü üzerinde etkili olabilir, ama şu anda o kadar güçlü bir etki görmüyoruz” ifadelerini kullandı.
“Düşük işe alma, düşük işten çıkarma” dengesi
ABD hükümetinin kapalı olması nedeniyle veri akışı sınırlı. Eyalet bazlı haftalık işsizlik başvuruları şu ana kadar belirgin bir artış göstermedi, ancak istihdam artışı da zayıf seyrediyor. Bordro sağlayıcısı ADP, 11 Ekim’de sona eren dört haftalık dönemde sadece 14.250 yeni istihdam eklendiğini tahmin ediyor.
Ekonomistler, manşetlerdeki işçi çıkarmaya ilişkin gelişmelere rağmen işgücü piyasasının “düşük işe alma, düşük işten çıkarma” evresine sıkıştığını söylüyor. Şirketler, ayrılan çalışanların yerine yenilerini almayarak sessizce küçülüyor.
İşten çıkarmalar hızlanırsa, bu durum zaten tarifeler ve Fed hedeflerinin üzerindeki enflasyonla baskı altında olan ABD ekonomisini ve tüketici güvenini daha da zayıflatabilir. Fed yetkilileri, işgücü piyasasındaki bu “nefesini tutma” dengesinin, hızlanan işten çıkarmalara evrilmesinden endişe ediyor.
Shrivastava “Ben bunu ‘nefesini tut’ ortamı olarak tanımlıyorum. ‘Düşük işe alım, düşük işten çıkarma’’’ sanki yeni bir denge hali oluşturmuş gibi — şirketler adeta beklemede, ne olacağını anlamaya çalışıyorlar” dedi.
