Geรงen yฤฑlฤฑn eylรผl ayฤฑnda baลlatฤฑlan faiz operasyonu ve sonrasฤฑnda atฤฑlan adฤฑmlar, Tรผrkiye ekonomisini ve vatandaลlarฤฑ derinden etkiledi.
Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn (TCMB) faiz indirimleri sonrasฤฑnda dรถviz kurlarฤฑ ve enflasyon patlarken, halkฤฑn bรผyรผk bรถlรผmรผnรผn alฤฑm gรผcรผnde dramatik dรผลรผลler yaลandฤฑ.
Sรถzcรผ’nรผn haberine gรถre Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan, sรถz konusu operasyonu รถnce โfaiz sebep enflasyon neticeโ, โnas ortadaโ gibi ifadelerle savunurken, dรถviz kurlarฤฑndaki sert artฤฑลlarฤฑn ardฤฑndan sรถylem deฤiลmiล ve โyeni ekonomi modeline geรงiลโ ilan edilmiลti.
Sรถz konusu modele gรถre, TL’deki deฤer kaybฤฑ ile birlikte artan rekabet gรผcรผyle ihracat artacak, ithalat azalacak ve Tรผrkiye cari fazla vermeye baลlayacaktฤฑ.
Birรงok ekonomist ortada model denebilecek bir politika รงerรงevesi olmadฤฑฤฤฑnฤฑ vurgularken, vaat edilen cari fazla da gelmedi.
TCMB politika faizini yรผzde 19’dan yรผzde 14’e indirirken, resmi enflasyon yรผzde 19’dan yรผzde 61’e sฤฑรงradฤฑ ve 20 yฤฑlฤฑn zirvesini gรถrdรผ.
Dolar/TL kuru 8,30’dan 18,30’a kadar yรผkseldikten sonra, kur korumalฤฑ TL mevduat adlฤฑ riskli รผrรผnle bugรผn bulunduฤu 14,70 seviyelerine รงekilebildi.
Dรผnyada dolar bazlฤฑ enerji ve gฤฑda fiyatlarฤฑnฤฑn hฤฑzla yรผkseldiฤi, Ukrayna’daki savaลฤฑn kรผresel ekonomiyi sarstฤฑฤฤฑ ve ABD baลta olmak รผzere geliลmiล รผlke merkez bankalarฤฑnฤฑn faiz artฤฑrmaya baลladฤฑฤฤฑ bir dรถnemde hรผkรผmetin geri adฤฑm atmadฤฑฤฤฑ faiz operasyonunun Tรผrkiye iรงin faturasฤฑ giderek aฤฤฑrlaลฤฑyor.
Bu operasyondan geniล kesimler zararlฤฑ รงฤฑkarken, dar bir kesim ise kรขrlฤฑ รงฤฑktฤฑ. ฤฐลte kazananlarโฆ
1. Bankalar
Cumhurbaลkanฤฑ’nฤฑn faizler nedeniyle sฤฑk sฤฑk hedef aldฤฑฤฤฑ bankalar, faiz operasyonundan en kรขrlฤฑ รงฤฑkanlar arasฤฑnda yer aldฤฑ.
Bankalarฤฑn net dรถnem kรขrฤฑ yฤฑlฤฑn ilk iki ayฤฑnda yรผzde 323’lรผk olaฤan dฤฑลฤฑ artฤฑลla 9,2 milyar TL’den 39 milyar TL’ye yรผkselirken, bu artฤฑลta yรผksek faiz marjlarฤฑ ve enflasyona endeksli tahviller รถne รงฤฑktฤฑ.
Enflasyondaki artฤฑลla birlikte bankalarฤฑn son dรถnemde aฤฤฑrlฤฑk verdiฤi enflasyona endeksli tahvillerin getirileri artฤฑyor. Nitekim, bankalarฤฑn menkul deฤerlerden aldฤฑฤฤฑ faiz geรงen senenin ilk iki ayฤฑnda 15,6 milyar TL iken, bu sene aynฤฑ dรถnemde 41,4 milyar TL’ye yรผkseldi.
2. Tรผrkiye’ye yรผksek faizle borรง verenler
Yabancฤฑ banka ve fonlar da Tรผrkiye’ye yรผksek faizli borรง vererek bu dรถnemde kรขrlฤฑ รงฤฑktฤฑ.
รrneฤin, Hazine, geรงen ay yรผzde 8,625โlik yรผksek faizle 2 milyar dolarlฤฑk borรงlanmaya gitti. Bu oran, 5 yฤฑllฤฑk vadede dolar cinsi olarak ลubat 2003 sonrasฤฑndaki en yรผksek faiz oldu. Hazine, 2 milyar dolarlฤฑk borรง iรงin 948,7 milyon dolar faiz รถdeyecek.
ABDโnin 5 yฤฑllฤฑk hazine tahvili, geรงen ayki borรงlanma sฤฑrasฤฑnda yรผzde 2,15 seviyesinde bulunuyordu. Tรผrkiye, bu oranฤฑn yaklaลฤฑk 6,5 puan รผzerinde faizle borรงlanmฤฑล oldu.
3. Gayrimenkul yatฤฑrฤฑmcฤฑlar ve emlakรงฤฑlar
Enflasyon yรผzde 61 iken konut faizleri ortalama yรผzde 18 civarฤฑnda bulunuyor. ฤฐnลaat maliyetlerindeki artฤฑล, gรถรงmen politikasฤฑ ve yabancฤฑlara konut satฤฑลฤฑyla birlikte aลฤฑrฤฑ dรผลรผk reel faizler, konut fiyatlarฤฑnฤฑ ลiลiriyor.
Merkez Bankasฤฑ verilerine gรถre, konut fiyatlarฤฑ ลubat ayฤฑnda yฤฑllฤฑk yรผzde 96,4 artฤฑลla ile rekor tazeledi. Artฤฑล oranฤฑ ฤฐstanbul’da yรผzde 106,3’รผ buldu.
ฤฐstanbul’da konut ortalama metrekare fiyatฤฑ 13 bin 836 lira olurken 120 metrekare bir evin ortalama fiyatฤฑ 1 milyon 660 bin lira oldu.
Betam’a gรถre, Tรผrkiye genelinde ortalama satฤฑlฤฑk konut ilan metrekare cari fiyatฤฑ, martta yฤฑllฤฑk bazda yรผzde 134,3 arttฤฑ. ฤฐstanbul’da artฤฑล oranฤฑ yรผzde 159,3’e ulaลtฤฑ. Yine Betam’a gรถre, Tรผrkiye genelinde ortalama kiralฤฑk konut ilan metrekare fiyatฤฑndaki yฤฑllฤฑk artฤฑล oranฤฑ ลubatta yรผzde 84,2 olurken, ฤฐstanbul’da oran yรผzde 112,3’e ulaลtฤฑ.
Bu sayede gayrimenkule yatฤฑrฤฑm yapanlar yerliler ve yabancฤฑlar ile bu sektรถrde faaliyet gรถsteren emlakรงฤฑlar kazandฤฑ.
ฤฐyi Parti Kalkฤฑnma Politikalarฤฑ Baลkanฤฑ Prof. Dr. รmit รzlale’nin aktardฤฑฤฤฑ rakamlara gรถre, Tรผrkiye’de kiลi baลฤฑna gelire gรถre en zengin yรผzde 10’luk grupta yaลayan 8 milyon kiลi gayrimenkul gelirinin yรผzde 59’una sahip. Bu da gayrimenkul rantฤฑndan dar bir kesimin faydalandฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor. Yรผzde 14โlรผk kesim ise tรผm gayrimenkul gelirini elinde tutuyor.
4. Yap iลlet devret mรผteahhitleri
Faiz operasyonuyla birlikte kur artฤฑลฤฑ, dรถviz cinsi yรผksek gelir garantisi verilen yap iลlet devret projelerinin mรผteahhitlerine yaradฤฑ. Hรผkรผmete yakฤฑn iliลkileri sayesinde ihaleleri toplayan az sayฤฑdaki mรผteahhidin kazancฤฑ, kur artฤฑลฤฑyla birlikte artฤฑyor.
Sรถz konusu mรผteahhitler, projeler iรงin kullandฤฑklarฤฑ kredilerin de dรถviz cinsi olduฤunu belirtseler de, yรผksek gelir garantileri, kredi riskini aลฤฑyor.
Prof. Dr. Uฤur Emek’in hesaplamalarฤฑna gรถre, ลehir hastaneleri, otoyollar, kรถprรผler, havalimanlarฤฑ ve Akkuyu Nรผkleer Santrali’ne verilen gelir garantilerinin toplamฤฑ, 2020 sonu itibarฤฑyla 152,8 milyar dolar seviyesinde bulunuyor.
5. Ucuz krediye eriลebilenler
Enflasyon yรผzde 61 iken, ticari kredi faizleri ortalamada yรผzde 20 seviyesinde bulunuyor. Maliyetleri ve iลletme sermayesi ihtiyaรงlarฤฑ artan ลirketler, ucuz kredi ile รผretimi sรผrdรผrebiliyor.
ฤฐลรงi รผcretlerindeki artฤฑลฤฑn dรถviz kurlarฤฑndaki artฤฑลฤฑn รงok altฤฑnda kalmasฤฑ da รถzellikle ihracat yapan firmalar iรงin avantaj yaratฤฑyor.
Yรผzde 18 civarฤฑnda olan konut kredisine de geniล kesimler ulaลamฤฑyor. ฤฐstanbul’da 120 metrekare bir evin ortalama fiyatฤฑ 1 milyon 660 bin liraya ulaลฤฑrken, bu fiyatta bir ev iรงin 1 milyon 328 bin liralฤฑk konut kredisi รงeken birinin aylฤฑk en az 21 bin 817 TL kredi taksiti รถdemesi gerekiyor. Bunun iรงin de, kredi isteyenin gelirinin bu taksit miktarฤฑnฤฑn en az iki katฤฑ olmasฤฑ gerekiyor.
6. Dรถviz ve dรถvize endeksli mevduat sahipleri
Bankalar TL mevduat faizine ortalamada yรผzde 18 faiz veriyor. Bu oran enflasyona gรถre oldukรงa dรผลรผk ve bu durum birikim sahiplerini dรถviz ve gayrimenkul baลta olmak รผzere yรผksek getiri beklenen baลka araรงlara yรถnlendiriyor.
15 Nisan itibarฤฑyla bankalardaki 6,1 trilyon TL’lik mevduatฤฑn yรผzde 57,2’si dรถviz ve altฤฑnda, yรผzde 12,4’รผ kur korumalฤฑ mevduatta bulunuyor. Bu da mevduatlarฤฑn yรผzde 70’inin kur korumasฤฑnda olduฤunu gรถsteriyor.
ลubat sonu itibarฤฑyla bankalarda yurt iรงi yerleลiklere ait 5,2 trilyon TL’lik mevduatฤฑn yรผzde 63’รผnรผn 1 milyon TL รผzerinde mevduata sahip 493 bin mudiye ait olduฤu dรผลรผnรผldรผฤรผnde, zengin kesimin birikimlerini kur korumasฤฑna aldฤฑฤฤฑ gรถrรผlebilir.
Hazine ve Maliye Bakan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Cengiz Yavilioฤlu, 8 Nisan 2022 tarihine kadar vadesi dolan hesaplara Hazine ve Maliye Bakanlฤฑฤฤฑ tarafฤฑndan 13,2 milyar TL, Merkez Bankasฤฑ tarafฤฑndan 1,6 milyar TLโlik kur farkฤฑ รถdemesi gerรงekleลtirildiฤi aรงฤฑklamฤฑลtฤฑ. Dรถvizdeki artฤฑลla birlikte bu rakamฤฑn katlanmasฤฑ bekleniyor.
Yurt dฤฑลฤฑ yerleลik kiลi ve ลirketler de kur korumalฤฑ sisteme dahil edilmiลti. Nitekim, Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤan, Yurt dฤฑลฤฑnda Yerleลik Vatandaลlar Mevduat ve Katฤฑlฤฑm (YUVAM) hesabฤฑnฤฑn dรถviz cinsi yรผzde 4 getiri garantisi verdiฤini sรถylemiล ve yรผksek faizle รถvรผnmรผลtรผ.
