ฤฐngiliz Financial Times gazetesi, Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan’ฤฑn, cari dengede sorunlar ortaya รงฤฑkmaya baลlamasฤฑna raฤmen Uluslararasฤฑ Para Fonu IMF’den yardฤฑm almamak iรงin direndiฤini yazdฤฑ.
Erdoฤan’ฤฑn “popรผlist bir lider” olarak tanฤฑmlandฤฑฤฤฑ makalede, Tรผrkiye’nin dฤฑล borรงlarฤฑnฤฑn arttฤฑฤฤฑ ve koronavirรผs salgฤฑnฤฑ sebebiyle ekonomik sarsฤฑntฤฑnฤฑn bรผyรผdรผฤรผ, ancak Erdoฤan’ฤฑn IMF’nin kapฤฑsฤฑnฤฑ รงalmamak iรงin direndiฤi anlatฤฑlฤฑyor:
“Tรผrkiye’nin zaten olumsuz seyreden mali durumu, koronavirรผs salgฤฑnฤฑ sebebiyle daha da bรผyรผk bir sarsฤฑntฤฑ yaลadฤฑ. Daha รถnce asla IMF’den yardฤฑm almayacaฤฤฑnฤฑ defalarca sรถyleyen Erdoฤan, koronavirรผs salgฤฑnฤฑnฤฑn bรผyรผttรผฤรผ ekonomik krize raฤmen IMF’den yardฤฑm talep etmektense krizi tek baลฤฑna atlatmaya รงalฤฑลฤฑyor.
Tรผrkiye’nin รถnรผmรผzdeki 12 ay iรงin geri รถdenmesi gereken 169 milyar dolar dฤฑล borcu var. Ancak brรผt dรถviz rezervi, altฤฑnฤฑ da katarak, sadece 84 milyar dolar seviyesinde. Bu durum yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑ korkuttu ve Tรผrk Lirasฤฑ Mayฤฑs ayฤฑnda ABD Dolarฤฑ karลฤฑsฤฑnda tarihi dรผลรผk seviyesine geriledi.
Tรผm bu geliลmeler, Tรผrkiye’nin รถdemeler dengesi kriziyle karลฤฑ karลฤฑya kalacaฤฤฑna ve sonuรง olarak uluslararasฤฑ destek aramaktan baลka รงaresi kalmayacaฤฤฑna yรถnelik uyarฤฑlarฤฑ beraberinde getirdi.
Ancak ay sonuna doฤru TL’deki deฤer kaybฤฑ tersine dรถndรผ ve TL kaybettiฤi deฤerin bir kฤฑsmฤฑnฤฑ yeniden kazandฤฑ.
Bunun sonucunda bazฤฑ bรผyรผk bankalar borรงlarฤฑnฤฑ รงevirmeyi baลardฤฑ.
Geรงici รงรถzรผmler uzun vadede iลe yarar mฤฑ?
Bazฤฑ uzmanlara gรถre bu hamleyle Erdoฤan uyarฤฑlarฤฑ bir kez daha geri tepti. Avrupa ฤฐmar ve Kalkฤฑnma Bankasฤฑ’nฤฑn ฤฐstanbul ofisinden Roger Kelly “Bir ลekilde รผstesinden gelme stratejisinin gรผnรผ kurtarma ลansฤฑ var, geรงmiลte de aynฤฑ ลey olmuลtu” diyor.
Erdoฤan’ฤฑn “IMF’nin zincirlerine” olan itirazฤฑ, Erdoฤan’ฤฑn kendisi iรงin รงizdiฤi “yabancฤฑ gรผรงler ve kurumlar รถnรผnde asla eฤilmeyecek olan gรผรงlรผ bir lider” imajฤฑndan kaynaklanฤฑyor.
2018’de de bir kur krizi resesyona, iลsizlik ve enflasyonda รงok keskin artฤฑลlara sebep olmuลtu. Erdoฤan, o zaman da IMF’ye baลvurma fikrine karลฤฑ รงฤฑkmฤฑลtฤฑ.
Oysa bu kez kriz kรผresel. 90’dan fazla รผlke, diฤer bir deyiลle dรผnyanฤฑn yarฤฑsฤฑ, salgฤฑn dรถneminde IMF’den yardฤฑm talep etti.
Ancak Erdoฤan, daha geรงen hafta, dรผnyanฤฑn diฤer yarฤฑsฤฑnฤฑn izlediฤi yolu izlemeyeceฤini bir kez daha sรถyledi. IMF’yle gรถrรผลme รงaฤrฤฑsฤฑ yapan muhalefeti de “Tรผrkiye’nin yeniden ekonomik ve siyasi olarak teslim olmasฤฑ รงaฤrฤฑsฤฑ yapmakla” suรงladฤฑ.
Erdoฤan’ฤฑn Washington merkezli IMF’ye yรถnelik ลรผphesi, aslฤฑnda Tรผrk halkฤฑnฤฑn da paylaลtฤฑฤฤฑ bir ลรผphe. ฤฐstanbul Ekonomi Araลtฤฑrmalarฤฑ Merkezi’nin yaptฤฑฤฤฑ bir ankete gรถre Tรผrkiye’nin yรผzde 70’i IMF ile anlaลmaya karลฤฑ.
Ekonomik durgunluktan รงฤฑkฤฑล mรผmkรผn mรผ?
Tรผrkiye’nin bu krizden tek baลฤฑna รงฤฑkabileceฤine inanan iyimserler, bunun iลaretlerinin de gรถrรผldรผฤรผnรผ sรถylรผyor.
Akbank ve ฤฐล Bankasฤฑ gibi bazฤฑ bรผyรผk bankalar ve Vakฤฑfbank gibi bazฤฑ kamu bankalarฤฑ, milyarlarca dolarlฤฑk borรงlarฤฑnฤฑ รงevirebildi.
Taahhรผtlerin bรผyรผk oranda yerine getirilemediฤi bir kurumsal aรงฤฑk ortaya รงฤฑkmadฤฑ. Yetkililer, yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn dรถviz alฤฑลveriลine engel olmayฤฑ hedefleyen รถnlemleri aldฤฑktan sonra TL de dengelendi.
ABD Merkez Bankasฤฑ ile swap hattฤฑ aรงฤฑlmasฤฑ รงabalarฤฑ ลu an iรงin sonuรงsuz kaldฤฑ. Ancak Tรผrkiye bunu da zor zamanlarda yardฤฑmฤฑna koลan mรผttefiki Katar’la yaptฤฑฤฤฑ bir anlaลma sayesinde รงรถzรผyor: Geรงen hafta imzalanan anlaลmaya gรถre Katar, Tรผrkiye’nin dรถviz rezervlerini 10 milyar dolar deฤerinde Katar riyaliyle desteklemeyi kabul etti.
Tรผm bunlara karลฤฑn Goldman Sachs, Tรผrkiye’nin bu yฤฑl 20 milyar dolarlฤฑk bir finansman aรงฤฑฤฤฑyla karลฤฑ karลฤฑya kalacaฤฤฑnฤฑ รถngรถrรผyor.
Hรผkรผmet yetkilileri salgฤฑnda en kรถtรผ dรถnemin atlatฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ duyururken Erdoฤan da, รผlkeye sฤฑcak para giriลini canlandฤฑracak sektรถrleri yeniden aรงmaya baลladฤฑ. ฤฐlk adฤฑmฤฑ da turistleri รผlkeye yeniden รงekmeye รงalฤฑลmak oldu.
“Tรผrkiye, รผlkenin turistlere yeniden aรงฤฑlmasฤฑ iรงin gรผรงlรผ bir ลekilde รงalฤฑลฤฑyor.” diyen ฤฐstanbul Havalimanฤฑ’nฤฑn iลletmesini yapan ฤฐGA’nฤฑn CEO’su Kadri Samsunlu, senenin ikinci yarฤฑsฤฑndan daha umutlu:
“Bu yaz biraz yavaล geรงebilir, ancak son dรถrt ayda รงok iyi bir dรผzelme bekliyorum.”
Samsunlu, salgฤฑnฤฑn olasฤฑ ikinci dalgasฤฑyla ilgili endiลeleri gรถz ardฤฑ ederek bu tahmini yapฤฑyor.
IMF’ye baลvurmamak iรงin baลka hangi รถnlemler alฤฑnabilir?
ฤฐnลaat sektรถrรผnde de mรผteahhitler uluslararasฤฑ projeler iรงin tekliflerini sundu. รretim alanฤฑnda ise Maliye ve Hazine Bakanฤฑ Berat Albayrak, Tรผrk firmalarฤฑnฤฑ geleceฤin kรผresel tedarik zinciri รผrรผnlerine yรถnelmeye teลvik ediyor. Bรถylece daha รถnce bรผyรผk ihtimalle รin’in kazandฤฑฤฤฑ ihaleleri kazanฤฑp sรถzleลmeleri Tรผrk firmalarฤฑnฤฑn imzalamasฤฑnฤฑ hedefliyor.
Albayrak aynฤฑ zamanda รผlkenin mevcut cari iลlemler aรงฤฑฤฤฑndaki bรผyรผmeyi de, รงamaลฤฑr makinesinden tarฤฑm makinelerine, lensten fotokopi kaฤฤฑdฤฑna kadar birรงok maddeye ithalat vergisini artฤฑrarak sฤฑnฤฑrlandฤฑrmaya รงalฤฑลฤฑyor. Ancak bu รงaba, daha fazla dฤฑล kaynaฤa ihtiyaรง doฤurabilir.
Avusturya’daki Raiffeisen Centrobank’tan รzgรผr Gรผyรผldar, son aylarda Tรผrkiye’den kaรงan bazฤฑ yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmlarฤฑn รผlkeye geri รงekilebileceฤini tahmin ediyor:
“Eฤer Tรผrkiye Mayฤฑs ve Haziran aylarฤฑnฤฑ atlatabilirse bence bazฤฑ portfรถy yatฤฑrฤฑmlarฤฑ Tรผrkiye’ye dรถnebilir. Ancak yine de bazฤฑ riskler var. รrnek verecek olursak sonbaharda potansiyel enflasyon artฤฑลฤฑ daha fazla sermaye รงฤฑkฤฑลฤฑna yol aรงabilir ve bu da TL รผzerindeki baskฤฑyฤฑ artฤฑrฤฑr.”
Gรผyรผldar, bu risklerin gerรงekleลmesi halinde, Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn bรผyรผk bir faiz artฤฑลฤฑna gidebileceฤini ve bunun da ekonomide frene basฤฑlmasฤฑ anlamฤฑna geleceฤini sรถylรผyor. Bu da รผlkenin, koronavirรผs salgฤฑnฤฑnฤฑn tetiklediฤi ekonomik durgunluktan kurtularak yeniden ayaklanma kapasitesini kฤฑsฤฑtlayabilir.
Bazฤฑ ekonomistler de eฤer tรผm bu geรงici รถnlemler yeterli olmazsa, Erdoฤan’ฤฑn bankadan dรถviz รงekme kฤฑsฤฑtlamasฤฑ gibi yeni sermaye kontrolleri uygulamasฤฑndan endiลe ediyor.
Bakanlar bu gibi รถnlemlerin alฤฑnmayacaฤฤฑnฤฑ defalarca sรถyledi ancak yine de bu tarz รถnlemler alฤฑnฤฑrsa, Bilkent รniversitesi’nden ekonomi profesรถrรผ Refet Gรผrkaynak’a gรถre Erdoฤan, IMF desteฤi olmadan bir sรผre daha devam edebilir ancak bunu zafer olarak gรถstermek pek de doฤru bir hareket olmaz:
“Ben bunu ลรถyle gรถrรผyorum; bu iลten sฤฑyrฤฑlmadฤฑk ve hatta iyi ya da kรถtรผ geรงici bir รงรถzรผm de bulmuล deฤiliz. Yรผksek iลsizlik oranlarฤฑ, dรผลรผk รผretim, son yฤฑllardaki yatฤฑrฤฑm seviyelerinin dรผลรผklรผฤรผโฆ Bu bana hiรง de birinin ‘iyi zamanlar’ olarak tanฤฑmlayabileceฤi bir zamanmฤฑล gibi gelmiyor.”
