ABD Baลkanฤฑ Donald Trump ve Baลkan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Mike Pence, Amerikalฤฑ pastรถr Andrew Brunson serbest kalana kadar Tรผrkiye’ye yaptฤฑrฤฑm uygulamaya hazฤฑr olduklarฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ. Ortada bir pazarlฤฑk olmadฤฑฤฤฑnฤฑ belirten ve sรผreci “psikolojik savaล” olarak nitelendiren Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan ise “Tehdit diline prim vermeyiz” dedi.
Amerikan Kongresi askeri ve mali konularda Tรผrkiye’ye yรถnelik bazฤฑ adฤฑmlar atarken, Washington yรถnetimi de Trump ve Pence รผzerinden en รผst dรผzeyde “bรผyรผk yaptฤฑrฤฑmlardan” bahsediyor.
Tรผrkiye ise Brunson davasฤฑnฤฑn hukuki bir sรผreรง olduฤunu ve geri adฤฑm atmayacaฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
Andrew Brunson, Ekim 2016’da tutuklanmฤฑลtฤฑ. “Hem Fethullah Gรผlen Cemaati hem de PKK adฤฑna suรง iลlemekle” itham edilen Brunson, “รถrgรผte รผye olmamakla birlikte รถrgรผt adฤฑna suรง iลlediฤi” gerekรงesiyle 15 yฤฑla kadar, “devletin gizli kalmasฤฑ gereken bilgileri siyasal veya askeri casusluk amacฤฑyla temin etmek” suรงlamasฤฑndan ise 20 yฤฑla kadar hapis cezasฤฑ istemiyle yargฤฑlanฤฑyor.
Brunson davasฤฑ ve baลka Amerikan vatandaลlarฤฑ ile Tรผrkiye’deki diplomatik misyonlarฤฑnda gรถrev yapan yerel รงalฤฑลanlarฤฑn tutukluluฤu, son dรถnemde ABD ile Tรผrkiye arasฤฑndaki iliลkilerde sฤฑkฤฑntฤฑlฤฑ konular arasฤฑnda yer alฤฑyor.
Analistlere gรถre, Brunson davasฤฑnฤฑn yanฤฑ sฤฑra bir NATO รผyesi olan Tรผrkiye’nin Rusya’dan S-400 fรผze savunma sistemi satฤฑn alma planlarฤฑ ve Ankara’nฤฑn ABD’nin ฤฐran’a yeniden uygulamaya sokmaya hazฤฑrlandฤฑฤฤฑ yaptฤฑrฤฑmlara uymayacaฤฤฑnฤฑ aรงฤฑklamasฤฑ da Washington’da rahatsฤฑzlฤฑk yaratan diฤer konular arasฤฑnda yer alฤฑyor.
Tรผrkiye ise 15 Temmuz 2016’daki darbe giriลiminin sorumlusu olarak gรถsterdiฤi Fethullah Gรผlen’in iade edilmemesinden ve Suriye’de de ABD’nin รงoฤunluฤunu Kรผrt silahlฤฑ grup Halk Savunma Birlikleri’nin (YPG) oluลturduฤu Suriye Demokratik Gรผรงleri’ne (SDG) verilen destekten duyduฤu rahatsฤฑzlฤฑฤฤฑ her fฤฑrsatta dile getiriyor.
Ayrฤฑca, New York’ta gรถrรผlen davada eski Halkbank Genel Mรผdรผr Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Mehmet Hakan Atilla’nฤฑn ฤฐran yaptฤฑrฤฑmlarฤฑnฤฑ yasa dฤฑลฤฑ yollarla delmek suรงundan hรผkรผm giymesinin ardฤฑndan ABD Hazine Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn Halkbank’a ceza kesip kesmeyeceฤi de ikili iliลkiler aรงฤฑsฤฑndan izlenen bir diฤer konu.
ABD, Tรผrkiye’ye karลฤฑ ne gibi adฤฑmlar attฤฑ?
Tรผrkiye Bรผyรผk Millet Meclisi (TBMM) Baลkanฤฑ ve eski Baลbakan Binali Yฤฑldฤฑrฤฑm, ลubat 2018’de BBC Tรผrkรงe’ye verdiฤi mรผlakatta, ABD’yi “terรถr รถrgรผtlerini korumakla” ve NATO ortaฤฤฑna gerekeni yapmamakla suรงlamฤฑลtฤฑ.
Yฤฑldฤฑrฤฑm, ayrฤฑca ABD’nin Tรผrkiye’ye “gizli ambargo” uyguladฤฑฤฤฑnฤฑ รถne sรผrmรผล ve bu deฤerlendirmesine dayanak olarak da ABD Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn SIG Sauer yarฤฑ otomatik silahlarฤฑn satฤฑลฤฑna onay vermemesini gรถstermiลti.
Amerikan Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ, Erdoฤan’ฤฑn Mayฤฑs 2017’de Washington ziyaretinde korumalarฤฑnฤฑn protesto gรถsterisi dรผzenleyenlere sert mรผdahalesinin yarattฤฑฤฤฑ tepkiler รผzerine 1,2 milyon dolarlฤฑk SIG Sauer yarฤฑ otomatik silah satฤฑลฤฑna onay vermeme kararฤฑ almฤฑลtฤฑ. Erdoฤan da ABD ile yaลanan vize krizi nedeniyle emniyet teลkilatฤฑnฤฑn bu silahlarฤฑ kullanmayacaฤฤฑnฤฑ aรงฤฑklamฤฑลtฤฑ.
ABD ayrฤฑca, vatandaลlarฤฑnฤฑn ve Tรผrkiye’deki misyonlarฤฑnda gรถrev yapan iki yerel รงalฤฑลanฤฑn tutuklanmasฤฑnฤฑn ardฤฑndan vize baลvurularฤฑnฤฑ bir sรผreliฤine durdurmuล ve iki รผlke arasฤฑndaki gรถrรผลmelerin ardฤฑndan yeniden baลlama kararฤฑ almฤฑลtฤฑ.
Son olarak, ABD Kongresi’nde de รถnรผmรผzdeki yฤฑl iรงin hazฤฑrlanan savunma harcamalarฤฑ yasa tasarฤฑsฤฑnda baลta F-35 yeni nesil savaล uรงaklarฤฑ olmak รผzere Tรผrkiye’ye bรผyรผk askeri malzeme satฤฑลฤฑnฤฑ geรงici olarak durduran bir madde eklendi.
Tasarฤฑnฤฑn Temsilciler Meclisi ve Senato tarafฤฑndan รผzerinde uzlaลmaya varฤฑlan versiyonunda, yasalaลma sรผrecinin tamamlanmasฤฑndan 90 gรผn iรงinde ABD Savunma Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn Tรผrkiye ile ABD arasฤฑndaki iliลkilerin durumuna yรถnelik bir rapor hazฤฑrlamasฤฑ ve bu rapor sunulana kadar da teslimatฤฑn durdurulmasฤฑ รถngรถrรผlรผyor.
Bu yasanฤฑn รผzerinde uzlaลmaya varฤฑlan hali, bir kez daha Temsilciler Meclisi ve Senato’nun onayฤฑna sunulacak ve daha sonra da Trump’ฤฑn imzasฤฑyla birlikte yรผrรผrlรผฤe girecek.
ABD bundan sonra ne yapabilir?
ABD Kongresi’nde bir sรผredir Tรผrkiye’ye yaptฤฑrฤฑm uygulanmasฤฑnฤฑ savunan isimler bulunuyordu. Hatta, savunma harcamalarฤฑ tasarฤฑsฤฑna Tรผrkiye’de bazฤฑ kiลilere yรถnelik yaptฤฑrฤฑm uygulanmasฤฑna dรถnรผk bir maddenin eklenmesi teklif edildi ancak bu kabul edilmedi.
ลimdi ise Baลkan Trump ve Baลkan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Pence’in รงaฤrฤฑlarฤฑnฤฑn Kongre’de bundan sonraki yaptฤฑrฤฑm รงabalarฤฑnฤฑn da hayata geรงirilme ihtimalini artฤฑran bir geliลme olarak gรถsteriliyor.
ABD basฤฑnฤฑ ve analistler, Washington’ฤฑn Tรผrkiye’ye askeri, mali ve kurum ya da kiลileri doฤrudan hedef alan yaptฤฑrฤฑmlar uygulayabileceฤi belirtiyor.
Askeri alanda, F-35 teslimatฤฑnฤฑ ABD Savunma Bakanฤฑ’nฤฑn rapor sunma ลartฤฑna baฤlayan tasarฤฑ dฤฑลฤฑnda kฤฑsa vadede bir adฤฑm atฤฑlmasฤฑ beklenmiyor.
Mali tarafta ise son dรถnemdeki geliลmelerin mevcut yรผrรผyen bazฤฑ giriลimlerin hayata geรงme olasฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑ artฤฑrmฤฑล olabileceฤi ifade ediliyor.
ABD Senatosu Dฤฑล ฤฐliลkiler Komitesi, geรงen hafta iรงerisinde Dรผnya Bankasฤฑ nezdindeki Uluslararasฤฑ Finans Kuruluลu gibi kurumlarฤฑn Tรผrkiye’ye verilecek kredilerin onay sรผrecinde ABD’nin veto kullanmasฤฑnฤฑ รถngรถren tasarฤฑyฤฑ kabul etti.
Bu uluslararasฤฑ kurumlarda baลka รผlkelerin de karar mercilerinde bulunmasฤฑ nedeniyle ABD’nin kararฤฑnฤฑn kredilerin verilmesini engelleyecek boyutta olup olmayacaฤฤฑ bilinmiyor.
Ayrฤฑca, bu tasarฤฑnฤฑn yasalaลmasฤฑ iรงin Senato komitesindeki onay รถnemli bir baลlangฤฑรง olarak kabul edilse de Temsilciler Meclisi’nde de onaydan geรงmesi gerekiyor. Bu sรผrecin de haftalar sรผrebileceฤi belirtiliyor.
Son olarak kiลilere ya da kurumlarฤฑ hedef alan yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn uygulanmasฤฑ da olasฤฑlฤฑk dahilinde.
Bazฤฑ senatรถrler, savunma harcamalarฤฑyla ilgili yasa tasarฤฑsฤฑnฤฑn Senato versiyonuna ABD Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ’na “ABD vatandaลlarฤฑnฤฑn hatalฤฑ ya da yasaya aykฤฑrฤฑ bir ลekilde uzun sรผre tutuklu kalmalarฤฑndan sorumlu olduฤuna dair Bakan’ฤฑn gรผvenilir bilgiye sahip olduฤu Tรผrkiye Cumhuriyeti’nin รผst dรผzey yetkililerinin รผlkeye giriลini engelleme” yetkisi veren bir madde eklemek istedi. Ancak bu madde kabul edilmedi.
Bununla birlikte, ABD’li analistler 2017 yฤฑlฤฑnda รงฤฑkarฤฑlan ABD’nin Hasฤฑmlarฤฑyla Yaptฤฑrฤฑmlar Yoluyla Mรผcadele Etme Yasasฤฑ (CAATSA) kapsamฤฑnda bir sรผredir gรผndeme getirilen รงaฤrฤฑlarฤฑn bu kez Trump’ฤฑn de desteฤini alabileceฤine dikkat รงekiyor.
Bu yasa, Rusya savunma sanayi ve istihbarat servisleriyle iล yapan ลirketlere de yaptฤฑrฤฑm uygulanmasฤฑnฤฑ รถngรถrรผyor.
Eylรผl 2017’de Cumhuriyetรงi Senatรถr ve eski baลkan adayฤฑ John McCain ile Demokrat Senatรถr Ben Cardin, Trump’a yazdฤฑklarฤฑ mektupta, Tรผrkiye’nin Rusya’dan S-400 fรผzesi almak iรงin yaptฤฑฤฤฑ anlaลma nedeniyle bu yasa kapsamฤฑnda yaptฤฑrฤฑmlar uygulanmasฤฑnฤฑn da รถnรผnรผ aรงtฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylemiลti.
ABD’nin Avrupa ve Avrasya ฤฐliลkilerinden Sorumlu Dฤฑลiลleri Bakan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Wess Mitchell de Temsilciler Meclisi’nin Dฤฑล ฤฐliลkiler Komitesi’nde Nisan ayฤฑnda katฤฑldฤฑฤฤฑ oturumda, Tรผrkiye’nin Rusya’dan S-400 satฤฑn almasฤฑnฤฑn “CAATSA’nฤฑn 231’inci maddesi kapsamฤฑnda yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn uygulanmasฤฑna ve Tรผrkiye’nin F-35 programฤฑna katฤฑlฤฑmฤฑ รผzerinde olumsuz etki yaratma potansiyeli” taลฤฑdฤฑฤฤฑnฤฑ ifade etmiลti.
ABD’nin yaptฤฑrฤฑm uygulamasฤฑnฤฑn sonuรงlarฤฑ ne olur?
Washington’da Kongre’den gelen Tรผrkiye’ye yaptฤฑrฤฑm uygulama รงaฤrฤฑlarฤฑ bugรผne kadar Trump yรถnetiminde karลฤฑlฤฑk bulmadฤฑ.
Ancak Brunson’ฤฑn serbest bฤฑrakฤฑlmasฤฑ Trump yรถnetiminde de bu konuda bir tavฤฑr deฤiลikliฤinin sinyali olarak yorumlanฤฑyor.
Beyaz Saray Sรถzcรผsรผ Hogan Gidley, geรงen hafta iรงinde yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, Baลkban ve Baลkan Yardฤฑmcฤฑsฤฑ’nฤฑn attฤฑฤฤฑ Twitter mesajlarฤฑnฤฑn รงok aรงฤฑk olduฤunu belirterek, Brunson’ฤฑn ivedilikle serbest bฤฑrakฤฑlmamasฤฑ halinde yaptฤฑrฤฑm uygulanacaฤฤฑnฤฑ yineledi.
Analistler de Brunson meselesine gelen tepkilerin Tรผrkiye’ye yaptฤฑrฤฑm olasฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑ artฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ savunuyor.
Nicholas Danforth: Yaptฤฑrฤฑmlar neredeyse kesin
BBC Tรผrkรงe’ye konuลan Washington merkezli dรผลรผnce kuruluลu Bipartizan Policy Center’ฤฑn ulusal gรผvenlik programฤฑ kฤฑdemli analisti Nicholas Danforth, Kongre’de giderek artan tepkilere Trump ve Pence’ten gelen รผst dรผzey aรงฤฑklamalarฤฑn da eklenmesinin Brunson’ฤฑn tahliyesi konusunda bir formรผl bulunamamasฤฑ halinde “yaptฤฑrฤฑmlar uygulanacaฤฤฑnฤฑ neredeyse kesin” hale getirdiฤini sรถyledi.
Danforth, bu konunun her รผlke aรงฤฑsฤฑndan da “bir ulusal itibar” meselesine dรถnรผลmรผล olmasฤฑnฤฑn geri adฤฑm atmayฤฑ zorlaลtฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ ifade ederek, “Dahasฤฑ, Brunson’ฤฑn tutukluluฤunun devam ediyor olmasฤฑ, ABD devleti iรงerisinde Ankara’ya daha yumuลak bir yaklaลฤฑm benimsenmesi gerektiฤini sรถyleyenlerin รงabalarฤฑna da zarar veriyor ve yalnฤฑzca yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn Erdoฤan’ฤฑn dikkatini รงekeceฤi gรถrรผลรผnรผ uzun bir zamandฤฑr savunanlarฤฑn inisiyatifi ele geรงirmesine neden oluyor” dedi.
Ancak yaptฤฑrฤฑm uygulanmasฤฑnฤฑn Tรผrkiye’yi Rusya’ya daha รงok yanaลtฤฑracaฤฤฑ ve NATO iรงerisinde de sฤฑkฤฑntฤฑ yaratacaฤฤฑ uyarฤฑsฤฑ yapanlar da var.
The Washington Institute’un Tรผrkiye Araลtฤฑrma Programฤฑ Direktรถrรผ Soner รaฤaptay, 1 Haziran’da yazdฤฑฤฤฑ bir makalede, ABD’nin uygulayacaฤฤฑ yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn Tรผrkiye ile ABD’nin arasฤฑnฤฑ aรงarak, Rusya Devlet Baลkanฤฑ Vladimir Putin’in nihai hedefine hizmet edebileceฤini belirtti.
Bloomberg’e konuลan German Marshall Fund of the United States’in Ankara Direktรถrรผ รzgรผr รnlรผhisarcฤฑklฤฑ da yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn NATO iรงerisinde “ciddi bir kriz” yaratacaฤฤฑ gรถrรผลรผnde.
รnlรผhisarcฤฑklฤฑ, “Bu durum yalnฤฑzca Tรผrkiye’yi deฤil, ittifakฤฑn kendisini de zayฤฑflatฤฑr” diyor.
ABD, daha รถnce Tรผrkiye’ye yaptฤฑrฤฑm uyguladฤฑ mฤฑ?
Evet.
ABD, Tรผrkiye’ye 1974 ile 1978 yฤฑllarฤฑ arasฤฑnda farklฤฑ ลekillerde bir dizi yaptฤฑrฤฑm uyguladฤฑ.
Yaptฤฑrฤฑmlarฤฑn ilk yรผrรผrlรผฤe girmesi, 1973 genel seรงimlerinin ardฤฑndan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ile Milli Selamet Partisi tarafฤฑndan kurulan koalisyon hรผkรผmetinin haลhaล ekim yasaฤฤฑnฤฑ kaldฤฑrmasฤฑyla oldu.
Hรผkรผmet, 1 Temmuz 1974’te 7 ilde devlet kontrolรผ altฤฑnda haลhaล ekimine tekrar baลladฤฑ. Haลhaล ekimi รถnceki yฤฑllarda ABD’nin tepkileri sonucu yasaklanmฤฑลtฤฑ.
ABD Kongresi, Tรผrkiye’ye her tรผrlรผ askeri, ekonomik ve diฤer yardฤฑmlarฤฑn yanฤฑ sฤฑra mรผhimmat, savunma hizmetleri ve silah teslimatฤฑna dair ruhsatlarฤฑ askฤฑya aldฤฑ.
Ayrฤฑca, Tรผrkiye’ye kredi verilmesi de 1 Ocak 1975 tarihi itibariyle durduruldu.
Dรถnemin ABD Baลkanฤฑ Gerald Ford, Tรผrkiye ile mรผzakerelerin devam ettiฤini belirterek, Kongre’nin aldฤฑฤฤฑ kararlarฤฑ yรผrรผrlรผฤe sokmadฤฑ.
Ancak, 1974 yazฤฑndaki Kฤฑbrฤฑs Barฤฑล Harekatฤฑ’nฤฑn ardฤฑndan Ford da Tรผrkiye’ye yardฤฑmlarฤฑn durdurulmasฤฑnฤฑ รถngรถren kararฤฑ onayladฤฑ.
Yaptฤฑrฤฑmlar, haลhaล ekimi nedeniyle gรผndeme getirilmiล olsa da uygulanmasฤฑ Kฤฑbrฤฑs Barฤฑล Harekatฤฑ’ndan sonra gerรงekleลti.
Ancak ilerleyen yฤฑllarda, Soฤuk Savaล’a baฤlฤฑ bรถlgedeki geliลmelerin Tรผrkiye’nin stratejik รถnemini artฤฑrmasฤฑyla zaman iรงerisinde yaptฤฑrฤฑmlar da kaldฤฑrฤฑldฤฑ. BBC Tรผrkรงe
