Milliyet yazarฤฑ Gรผngรถr Uras, bugรผnkรผ yazฤฑsฤฑnda geรงen yฤฑl son iki yฤฑlda 20 milyar, son 15 yฤฑlda 40 milyar dolarฤฑ aลan ย โNet Hata ve Noksanโ tartฤฑลmalarฤฑnฤฑ kรถลesine taลฤฑdฤฑ. ฤฐลte Uras’ฤฑn o yazฤฑsฤฑ
ย
Nereden geldiฤi belli olmayan dolar miktarฤฑ (Merkez Bankasฤฑ buna โNet Hata ve Noksanโ diyor) her yฤฑl 10 milyar dolarฤฑ aลmaya baลladฤฑ. Bir yฤฑl รถnce, รผlkeye giren 2 dolarฤฑn 1 dolarฤฑnฤฑn nereden geldiฤi belli deฤildi. 2016 yฤฑlฤฑnda รผlkeye giren 3 dolarฤฑn 1 dolarฤฑnฤฑn nereden geldiฤini bilemiyoruz. Kim gรถnderiyor bu dolarlarฤฑ? Neden sahibi bilinmiyor. Ama bizim aรงฤฑฤฤฑmฤฑzฤฑ kapatฤฑyor,ekonomimize katkฤฑda bulunuyor? Dรถviz aรงฤฑฤฤฑmฤฑzฤฑ (cari aรงฤฑฤฤฑ) yurt dฤฑลฤฑndan deฤiลik kanallardan yurda giren dรถvizle finanse ediyoruz.
Normal kanallardan รผlkeye giren dรถviz; (1) Doฤrudan yatฤฑrฤฑm iรงin gelen dรถviz, (2) Portfรถy yatฤฑrฤฑmฤฑ iรงin gelen dรถviz, (3) Kredi olarak gelen dรถviz. Bu 3 kanaldan giriล/รงฤฑkฤฑล yapan dรถvizi โsermaye hareketleriโ olarak izliyoruz.
Ne var ki son zamanlarda dรถviz aรงฤฑฤฤฑmฤฑzฤฑ sermaye hareketiyle, bu normal รผรง kanaldan รผlkeye giren dรถvizle deฤil de (net hata ve noksan kalemiyle) Nereden geldiฤi belli olmayan dรถvizlerle finanse eder hale geldik.
– 2015 yฤฑlฤฑnda, sermaye hareketiyle รผlkeye gelen dรถviz 10.1 milyar dolar. Nereden geldiฤi belli olmayan dรถviz 10.2 milyar dolar.
– 2016 Yฤฑlฤฑnda sermaye hareketiyle รผlkeye giren dรถviz 22.3 milyar dolar. Nereden geldiฤi belli olmayan dรถviz 11.0 milyar dolar.
Merkez Bankasฤฑ tarafฤฑndan 2005 yฤฑlฤฑnda yayฤฑnlanan bir notta net hata ve noksan rakamlarฤฑnฤฑn kaynaฤฤฑ ลรถyle anlatฤฑlฤฑyor:
– ฤฐthalat veya ihracat iรงin malฤฑn hareketi ile รถdemenin farklฤฑ bilanรงo dรถnemlerine yansฤฑmasฤฑnda zaman uyumsuzluฤu,
– Gรผmrรผk iลlemlerine iliลkin beyanat hatalarฤฑ (ithalat veya ihracat rakamlarฤฑnฤฑn az veya fazla gรถsterilmesi),
– รdemeler dengesindeki รงeลitli kalemlerden elde edilen gelirlerin sistem dฤฑลฤฑna (yastฤฑk altฤฑna kasalara) รงฤฑkarฤฑlmasฤฑ veya finansman esnasฤฑnda sistem dฤฑลฤฑndan kaynak kullanฤฑlmasฤฑ seklindeki kayฤฑt dฤฑลฤฑ iลlemler,
– Bazฤฑ verilerin (turizm ve bavul ticareti) anketle elde edilmesindeki hatalar.
Hata olur da… Hatanฤฑn giderek bรผyรผmesi, normal yollardan giren dรถviz boyutuna ulaลmasฤฑ ลaลฤฑrtฤฑcฤฑ. 2002โden 2016 sonuna kadar nereden geldiฤi belli olmayan dรถviz giriลi 40.9 milyar dolar…
Ekonominin รงarkฤฑ neredeyse, nereden geldiฤi belli olmayan dolarlar sayesinde dรถnรผyor. Neredeyse, cari aรงฤฑฤฤฑ nereden geldiฤi belli olmayan dolarlarla finanse ediyoruz. Nereden geldiฤi belli olmayan dolarlar olmasa, dรถviz kฤฑtlฤฑฤฤฑ รงekeceฤiz. Dolar fiyatฤฑnฤฑ dizginlemek mรผmkรผn olamayacak.
Rivayet muhtelif
ฤฐyi de bu dolarlar nereden geliyor? โลehir efsanelerineโ (halkฤฑmฤฑzฤฑn kendi kendine yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamalara gรถre):
(1) Bu dolarlarฤฑn kaynaฤฤฑ, bizim, Tรผrklerin yurt dฤฑลฤฑndaki dรถviz hesaplarฤฑ. Sฤฑkฤฑลtฤฑkรงa dฤฑลarฤฑdan dรถviz getiriyorlar. Tรผrklerin yurt dฤฑลฤฑnda her yฤฑl bu bรผyรผklรผkte dรถviz getirecek bollukta kaynaklarฤฑnฤฑn olmasฤฑ, bu kaynaฤฤฑn bir tรผrlรผ tรผkenmemesi inandฤฑrฤฑcฤฑ deฤil.
(2) Bu dolarlarฤฑ Iraklฤฑlar, Suriyeliler, kendilerini gรผvende hissetmeyen Araplar Tรผrkiyeโye getiriyorlar. Yabancฤฑlar dolar getirince ya bankaya yatฤฑracaklar, ya harcayacaklar ki getirdikleri dรถviz cari aรงฤฑฤฤฑn finansmanฤฑna katkฤฑ yapsฤฑn. O zaman da nereden geldiฤi bilinir. Getirilen dolarlar sandฤฑk iรงinde, bavulda saklanฤฑyorsa, hesaba girmez.
(3) Katar, Suudi Arabistan, Kuveyt gibi dost Mรผslรผman รผlkeler, Tรผrk ekonomisine destek vermek iรงin dolar gรถnderiyorlar. Bu gerรงekse, o zaman da bu dolarlarฤฑn geneย bankaย hesaplarฤฑnda gรถrรผlmesi gerekir.
(4) Hesap hatasฤฑ denilmesi zor. รรผnkรผ bu bรผyรผklรผkte hesap hatasฤฑ yapฤฑlamaz.
Dรถndรผk dolaลtฤฑk aynฤฑ noktaya geldik. Nereden geliyor bu dolarlar? Bรผyรผklerimiz ne demiลler? โรzรผmรผnรผ ye de… Baฤฤฑnฤฑ sorma…โ
ฤฐลte o durumdayฤฑz.
Gelen dolarlarฤฑ afiyetle yiyoruz. Kime teลekkรผr edeceฤimizi bilemiyoruz.
