Fon vurgunu ve klasik edebiyat

Eylül ayında patlak veren piyasa dolandırıcılığı gündemi belirledi, hepimizi çok etkiledi. Böyle olması da son derece normal çünkü bu örgütlü dolandırıcılık sonucunda yüz milyarlarca lira birilerinin cebinden çıkıp başkalarının cebine girdi. Kurduğu siyasi ve bürokratik bağlantılar sayesinde her türlü denetimden kaçmayı başaran örgüt borsada ve genel ekonomide de on milyarlarca doların buharlaşmasına neden oldu.

Kamuoyu baskısıyla bazı kişiler tutuklandı, davalar açıldı, bazı yetkililere işten el çektirildi, bazı siyasiler kenara çekildi ama bu örgütlü yapının bütün siyasi ve bürokratik bağlantılarıyla birlikte tam anlamıyla temizlenmesinin uzun süreceği ve belki de hiç başarılamayacağı belli oluyor.

Bizim şu anki gündemimizde çok büyük yer tutan piyasa dolandırıcılığı ve borsa oyunları elbette sadece bize özgü bir olay değil. Geçmişte birçok ülkede oldu ve gelecekte de olacak. Hatta öyle ki hayatı takip eden edebiyat, borsayı da kapsamına aldı ve ileride de alacaktır. Ben de bu yazıda, Jack London’dan çevirdiğim, ancak henüz yayımlanmayan Burning Daylight romanı başta olmak üzere borsaya yer veren bazı tanınmış edebiyat eserlerini özetleyeceğim:

Jack London: Borsada avlanırken av olmak

Jack London, Burning Daylight (Yakan Günışığı) başlıklı romanında borsa oyunlarına ve ticari işlemlere geniş yer verir. Alaska’da yaşayan, oradaki altın madenlerinden ve diğer ticari girişimlerinden büyük paralar kazanan Günışığı lakaplı Elam Harnish, sonrasında New Yorklu üç büyük işadamının davetiyle bir borsa “oyun”una dahil olur. Bu oyun, bir “short squeeze” oyunudur ve sıkıştırılacak kişiler de açığa satış yapan borsa spekülatörleridir.

Ward Valley isimli bir bakır şirketinin yönetim kurulu üyesi olan üç büyük işadamının, son derece gizli bir toplantıya çağırarak gizli ortaklık teklif ettikleri Günışığı’na önerisi, kendi şirketlerinin hisselerini yapay olarak yükseltmektir. Bu oyun sonucunda hem çok para kazanacak, hem de açığa satışçıları sıkıştırıp batıracaklardır. Adamların şirket içinden verdikleri gizli bilgiye göre sonraki yönetim kurulu toplantısında her zamankinin iki katı temettü açıklanacaktır. Günışığı’na düşense kendi parasıyla sürekli alım yaparak toplantı gününe kadar hissenin fiyatını yükseltmektir. Açığa satışçılar fiyatın çok yükseldiğini düşünüp açığa satışa geçtikleri anda her zamankinin iki katı temettü kararı açıklanacak ve fiyat daha da yükselecek, böylece Günışığı, aldığı hisseleri satarak para kazanırken borsanın kötü adamı olan açığa satışçıları da sıkıştıracak, hatta batıracaktır.

Günışığı üstüne düşeni yapıp bütün parasıyla şirketin hissesinden alım yapar. Günü geldiğinde yönetim kurulu toplantısı yapılır ancak iki kat temettü açıklamak yerine, hissedarlardan hisse payına göre ek sermaye talep edileceği kararı açıklanır. Bu, Günışığı’nı batıracaktır çünkü zaten tüm parasını harcayarak çok sayıda hisse almıştır, şimdi o hisseler için bir de ek sermaye koyması gerekecektir. Ayrıca hisse fiyatı da düşüşe geçer. Yani hem elindeki paradan olmuş, hem ek taahhüde girmiş, hem de elindeki malın değeri düşmüştür.

Günışığı oyuna gelmiş, borsada başkalarını avlamak isterken kendisi av olmuştur. Anlar ki yapay olarak fiyatını yükselttiği hisseyi sürekli kendisine satanlar, gizli ortaklık içinde olduğunu ve kendisine şirketin içinden bilgi verdiğini sandığı adamlardır. Şimdi hissenin fiyatı tekrar inişe geçince o adamlar yüksekten sattıkları hisseleri düşük fiyattan yerine koyacaktır. Feci kazık yemiştir.

Romanın sonraki bölümlerinde Günışığı kendisini oyuna getiren adamlardan parasını koparır ve emekçileri ezen büyükleri avlayarak ticari hayatına devam eder. Ta ki karşısına aşk çıkana dek. Sonrasında her şey değişir.

Klasik edebiyat ve borsa

Sadece Jack London’ın kitaplarında değil, edebiyat tarihinin başka tanınmış eserlerinde de borsa ve finans alanı kurguya dahil edilmiştir. Örneğin, edebiyat tarihinin en bilinen eserlerinden Alexandre Dumas’nın Monte Kristo Kontu’nun kahramanı Edmond Dantes, hayatını mahveden Danglars’dan intikamını almak için sahte haberlerle İspanyol tahvillerini manipüle ederek önce maddi açıdan çökertir.

Scott Fitzgerald’ın Muhteşem Gatsby romanındaki Gatsby’nin muhteşem servetinin kaynağının, kaçak içki ticareti yanında karanlık borsa ve tahvil spekülasyonları olduğu ortaya çıkar.

Émile Zola’nın Para başlıklı romanı, basını besleyerek kurduğu bankanın hisseleri etrafında müthiş bir balon yaratan ve bütün Paris’i bu borsa vurgununa dahil eden Saccard adlı hırslı spekülatörü anlatır.

Theodore Dreiser, Finansçı başlıklı romanında, borsada açığa satış ve kaldıraçlı işlemler dahil her türlü oyunu uygulayan, batan hapse giren, çıktıktan sonra açığa satışlarla tekrar zengin olan Frank Cowperwood üzerinden ayrıntılı bir Amerikan borsası incelemesi yapar.

Umalım ki bu son borsa vurgunu herkesin gözünü açsın ve güvenle işleyen bir piyasa yaratmak için gereken şeyler gerektiği gibi yapılsın. Bu olay son olay olarak kalsın ve biz bu tür olayları, günlük hayatta yaşanmayacak, yazarın müthiş bir hayal gücüyle kurguladığı inanılmayacak olaylar olarak güzel kaleme alınmış edebiyat eserlerinde okuyalım.

Levent CİNEMRE

Tüm Yazıları