Tรผrkiye ile Suriye arasฤฑnda 21 sene รถnce imzalanan Adana Mutabakatฤฑ yeniden gรผndeme geldi. Suriye yรถnetiminin PKK ve uzantฤฑlarฤฑnฤฑn kendi topraklarฤฑnฤฑ kullanarak Tรผrkiye’ye tehdit oluลturmasฤฑnฤฑ รถnlemeyi amaรงlayan ancak 2011’den bu yana fiilen uygulanamayan protokolรผ gรผndeme getiren isim ise Rusya Devlet Baลkanฤฑ Vladimir Putin oldu. Rus liderin amacฤฑnฤฑn Tรผrkiye ile Suriye arasฤฑnda diyaloฤun baลlatฤฑlmasฤฑ ve bรถylece Tรผrk Silahlฤฑ Kuvvetleri’nin yeni bir sฤฑnฤฑr รถtesi operasyonunu รถnlemek olduฤu kaydediliyor.
Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan ve Rusya Devlet Baลkanฤฑ Vladimir Putin, 2019 senesinin ilk gรถrรผลmesini 23 Ocak gรผnรผ Moskova’da gerรงekleลtirdiler.
ABD’nin Suriye’den รงekilme kararฤฑnฤฑn ardฤฑndan yapฤฑlan bu ilk yรผz yรผze gรถrรผลmede, Tรผrk ve Rus yetkililer, baลta Tรผrkiye-Suriye sฤฑnฤฑrฤฑnda oluลturulmasฤฑ gรผndeme gelen gรผvenli bรถlge, IลฤฐD’le mรผcadele, ฤฐdlib’teki son durum ve siyasi รงรถzรผm รงabalarฤฑ olmak รผzere birรงok konuda kapsamlฤฑ mรผzakereler yaptฤฑlar.
Ancak Putin’in, ortak basฤฑn toplantฤฑsฤฑnda, Tรผrkiye’nin YPG’den kaynaklanan gรผvenlik kaygฤฑlarฤฑyla ilgili konuลurken 1998 yฤฑlฤฑnda yapฤฑlmฤฑล Tรผrkiye-Suriye Adana Mutabakatฤฑ’nฤฑ anฤฑmsatmasฤฑ gรถrรผลmelerin sรผrpriz konu baลlฤฑฤฤฑ olarak รถne รงฤฑktฤฑ. รstelik Putin’in bu anฤฑmsatmayฤฑ Tรผrkiye ile ABD arasฤฑnda yรผrรผtรผlen gรผvenli bรถlge gรถrรผลmelerinin sorulmasฤฑ รผzerine yapmasฤฑ daha da anlamlฤฑ bulundu.
Peki, bu mutabakat neden รถnemli?
Suriye, 1980 ve 1990’lar boyunca PKK ve lideri Abdullah รcalan’ฤฑn kendi topraklarฤฑnda konuลlanmasฤฑna, eฤitim kamplarฤฑ oluลturmasฤฑna, her tรผrlรผ propaganda faaliyetine ve topraklarฤฑndan Tรผrkiye’ye dรถnรผk terรถr eylemleri gerรงekleลtirmesine izin vermiลti. Tรผrkiye’nin 1996’da verdiฤi รงok sert notaya raฤmen PKK eylemlerini engellemeyen Suriye, Fฤฑrat’ฤฑn sularฤฑ ve Hatay meselesini de sรผrekli gรผndeme getirerek Tรผrkiye’yi uluslararasฤฑ baskฤฑ altฤฑna almaya รงalฤฑลฤฑyordu.
Dรถnemin hรผkรผmeti 1998 yฤฑlฤฑnฤฑn ikinci yarฤฑsฤฑndan itibaren Suriye’yi terรถre destekten vazgeรงirmeye dรถnรผk “kuvvet politikasฤฑ” uygulamaya baลladฤฑ. Cumhurbaลkanฤฑ ve hรผkรผmet yetkilileri gรผรงlรผ ifadelerle Suriye yรถnetimini uyarฤฑrken, Tรผrk Silahlฤฑ Kuvvetleri de sฤฑnฤฑr hattฤฑnda takviye ettiฤi birlikleriyle askeri tatbikatlar yapฤฑp ลam yรถnetimine gรถzdaฤฤฑ veriyordu.
Olasฤฑ bir Ankara-ลam askeri รงatฤฑลmasฤฑndan kaygฤฑlanan uluslararasฤฑ toplum, Mฤฑsฤฑr ve ฤฐran’ฤฑn giriลimleri sonucu Suriye yรถnetimini Tรผrkiye’nin taleplerini karลฤฑlama noktasฤฑna getirdi ve 20 Ekim 1998 gรผnรผ Adana’da bir araya gelen iki รผlke heyetleri Adana Mutabakatฤฑ’nฤฑ imzaladฤฑ.
Tรผrkiye-Suriye terรถrle mรผcadele belgesi
Tรผrkiye adฤฑna Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ Mรผsteลar Yardฤฑmcฤฑsฤฑ Bรผyรผkelรงi Uฤur Ziyal ve Suriye adฤฑna Tรผmgeneral Adnan Badr al-Hasan’ฤฑn imza attฤฑฤฤฑ Adana Mutabakatฤฑ, รcalan’ฤฑn Suriye’nin dฤฑลฤฑnda olduฤu ve bir daha asla girmeyeceฤi, yurtdฤฑลฤฑndaki PKK unsurlarฤฑnฤฑn Suriye’ye dรถnemeyeceฤi, รผlke topraklarฤฑndaki PKK kamplarฤฑnฤฑn bir daha kullanฤฑlmayacaฤฤฑ ve tutuklanan PKK รผyelerinin listelerinin Tรผrkiye’ye verilmesi taahhรผtlerini iรงeriyordu.
Mutabakat, Suriye tarafฤฑnฤฑn kฤฑsa vadede yerine getireceฤi taahhรผtlerin yanฤฑ sฤฑra iki รผlkenin uzun vadeli terรถrle mรผcadele รงerรงevesini de รงiziyor:
Suriye kendi topraklarฤฑndan Tรผrkiye’nin gรผvenlik ve istikrarฤฑnฤฑ tehlikeye atacak eylemlere izin vermeyecek. Suriye, PKK’nฤฑn silah, lojistik ve mali destek saฤlamasฤฑna ve propaganda faaliyetlerine izin vermeyecek.
Suriye, PKK’yฤฑ terรถrist รถrgรผt olarak ilan etmiลtir. Suriye, diฤer terรถr รถrgรผtlerinin yanฤฑ sฤฑra PKK ve uzantฤฑlarฤฑnฤฑn topraklarฤฑndaki faaliyetlerini yasaklamฤฑลtฤฑr.
Suriye, PKK’nฤฑn topraklarฤฑnda eฤitim kampฤฑ kurmasฤฑnฤฑ ve ticari faaliyetlerde bulunmasฤฑnฤฑ yasaklamฤฑลtฤฑr.
Suriye, PKK รผyelerinin transit yollarla รผรงรผncรผ รผlkelere gitmesine izin vermeyecektir.
Suriye, PKK liderlerinin topraklarฤฑna girmesini engelleyecek ve gรผmrรผk yetkililerine bunun iรงin talimat verecektir.
Aynฤฑ mutabakat, taraflarฤฑn bu taahhรผtlerin yerine getirilmesini saฤlamak ve gรถzlemek iรงin bazฤฑ mekanizmalar kurmasฤฑnฤฑ da saฤlฤฑyor. ฤฐki รผlkenin รผst dรผzey gรผvenlik yetkilileri arasฤฑnda doฤrudan telefon hattฤฑ kurulmasฤฑ, diplomatik temsilciliklerde gรผvenlik iลleri iรงin รถzel temsilcilerin atanmasฤฑ bunlardan sadece birkaรงฤฑnฤฑ oluลturuyor.
Putin neden gรผndeme getirdi?
Putin’in 21 sene รถnce imzalanmฤฑล ancak 2011’den bu yana iลlerliฤi olmayan mutabakatฤฑ gรผndeme getirmesinin iki temel amacฤฑ olduฤu kaydediliyor.
Birincisi, son dรถnemde askeri hazฤฑrlฤฑklarฤฑnฤฑ tamamlayan Tรผrkiye’nin tek taraflฤฑ bir mรผdahaleye kalkฤฑลฤฑp Suriye sฤฑnฤฑrlarฤฑ iรงinde yeni bir cephe aรงmasฤฑnฤฑ ya da ABD ile anlaลarak gรผvenli bรถlge oluลturmasฤฑnฤฑ รถnlemeye รงalฤฑลmak.
ฤฐkincisi, gรผvenlik kaygฤฑlarฤฑna saygฤฑ gรถsterdiฤi Tรผrkiye’ye terรถrle mรผcadelede en doฤru yolun Suriye yรถnetimi ile iletiลim kurmak olduฤu mesajฤฑnฤฑ verirken, Suriye yรถnetimine de Tรผrkiye’ye dรถnรผk terรถr tehditlerini รถnleme taahhรผdรผ anฤฑmsatmak.
ฤฐki tarafฤฑn baลta gรผvenlik konularฤฑ olmak รผzere รถnemli sรผreรงlerde Rusya aracฤฑlฤฑฤฤฑyla temas kurma gereksinimi iรงinde olduฤunu iyi bilen Putin, Adana Mutabakatฤฑ’nฤฑn bu amaรง iรงin en doฤru hukuki ve siyasi zemin olduฤu mesajฤฑnฤฑ da veriyor. Rus lider, ABD’nin รงekilme sรผrecine girdiฤi bir dรถnemde ลam ve Ankara’ya iletiลim iรงin en doฤru zaman mesajฤฑnฤฑ da bu kapsamda iletiyor.
Tรผrkiye Putin’in รงaฤrฤฑsฤฑnฤฑ olumlu buldu?
Tรผrk yetkililer, Putin’in Adana Mutabakatฤฑ’nฤฑ gรผndeme getirmesini olumlu bir geliลme olarak deฤerlendirdiler. Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan, Moskova dรถnรผลรผ gazetecilere yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamalarda, 1998 mutabakatฤฑnฤฑn รถnemli olduฤunu kayda geรงirirken, “Nitekim Sayฤฑn Putin de รถzellikle gรผndeme getirdi; ‘Adana Mutabakatฤฑ รถnemli bir konu. Tรผrkiye bunu iลlemeli’ dedi. Bunun Tรผrkiye’nin bรถlgedeki aฤฤฑrlฤฑฤฤฑnฤฑ hissettirebileceฤi รถnemli bir anlaลma olduฤu kanaatindeyim” ifadelerini kullandฤฑ.
Dฤฑลiลleri Bakanฤฑ Mevlรผt รavuลoฤlu da, AHaber’e verdiฤi demeรงte, Adana Mutabakatฤฑ’nฤฑn, Suriye’nin taahhรผtleri yerine getirmemesi durumunda Tรผrkiye’ye askeri mรผdahale hakkฤฑ belirtti. Bakan รavuลoฤlu, bu mutabakatฤฑn Moskova tarafฤฑndan niye gรผndeme getirildiฤi sorusuna ise “Putin’in Tรผrkiye mรผdahale edebilir anlamฤฑnda sรถylediฤini dรผลรผnรผyorum, bu da olumlu” sรถzleriyle yanฤฑt verdi.
Mรผdahale hakkฤฑ veriyor mu?
รavuลoฤlu’nun mรผdahale hakkฤฑ verdiฤine iliลkin aรงฤฑklamalarฤฑna karลฤฑn, Adana Mutabakatฤฑ’nฤฑn hiรงbir maddesi doฤrudan Tรผrkiye’ye gรผรง kullanma yetkisi tanฤฑmฤฑyor.
Belgenin imzalandฤฑฤฤฑ dรถnemde Dฤฑลiลleri Bakanlฤฑฤฤฑ’nda รผst dรผzey gรถrevlerde bulunmuล yetkililer de mutabakatฤฑn Tรผrkiye’ye otomatik bir mรผdahale hakkฤฑ tanฤฑmadฤฑฤฤฑnฤฑ ve basฤฑnda zaman zaman iddia edildiฤi gibi aรงฤฑklanmamฤฑล, gizli kalmฤฑล hiรงbir maddesi olmadฤฑฤฤฑnฤฑ kaydettiler.
Yetkililer, ลu gรถrรผลรผ ilettiler:
“Aslฤฑnda doฤrudan mรผdahaleyi iรงeren bir maddeye de gerek yok. Suriye’nin bu mutabakata uymamasฤฑ durumunda Tรผrkiye, BM ลartฤฑ’nฤฑn 51. Maddesi de olmak รผzere uluslararasฤฑ hukuktan kaynaklanan birรงok hakkฤฑ kullanabilirdi. Bu metnin asฤฑl รถnemi, Suriye’nin PKK’yฤฑ ve uzantฤฑlarฤฑnฤฑ terรถrist olarak tanฤฑmlamasฤฑ ve Tรผrkiye’ye taahhรผtte bulunmuล olmasฤฑ.”
Yaลama geรงirilebilir mi?
Peki, bu mutabakat bugรผn yaลama geรงirilebilir mi? Yetkililer, hukuki geรงerliliฤi olsa bile, mevcut koลullarda Suriye yรถnetiminin bu mutabakattan kaynaklanan taahhรผtlerini yerine getirmesinin olanaklฤฑ olmadฤฑฤฤฑnฤฑ kaydederken, “Suriye, 2011’deki aynฤฑ Suriye devleti deฤil. Tรผrkiye sฤฑnฤฑrฤฑnฤฑn bรผyรผk รงoฤunluฤunda yฤฑllardฤฑr kontrolรผ yok,” deฤerlendirmesini yaptฤฑlar.
Temel bir baลka sorun ise siyasi durumun tamamen deฤiลmiล olmasฤฑ ve ลam yรถnetiminin bugรผnlerde YPG ile ABD’nin รงekilme sรผreci sonrasฤฑna dรถnรผk iลbirliฤi arayฤฑลฤฑnda olmasฤฑ. Sahadaki aktรถrler arasฤฑndaki dengenin bu kadar sรผratli ve temelden deฤiลtiฤi bir sรผreรงte, Suriye yรถnetiminin Tรผrkiye ile 21 yฤฑl รถnce imzalanmฤฑล bir mutabakatฤฑ yeniden yaลama geรงirip, YPG’nin faaliyetlerini engellemeye kalkmasฤฑ รงok da mรผmkรผn gรถrรผnmรผyor.
