Recep Tayyip Erdoฤan 25 Nisan’da iyi bir koreografiyle hazฤฑrlanmฤฑล bir televizyon rรถportajฤฑnฤฑn yarฤฑsฤฑndayken kameralar beklenmedik bir ลekilde kesildi. Yayฤฑn aniden sona ererken salondan birinin “Olamaz!” diye baฤฤฑrdฤฑฤฤฑ duyuldu. Tรผrkiye Cumhurbaลkanฤฑ 20 dakika sonra solgun ve yorgun bir ลekilde yeniden ortaya รงฤฑktฤฑ, mide rahatsฤฑzlฤฑฤฤฑ olduฤunu sรถyledi ve ardฤฑndan iki gรผn boyunca kamuoyunun gรถzรผnden kayboldu.
Bloomberg’in haberine gรถre bir neslin en รถnemli seรงim kampanyasฤฑnฤฑn sฤฑcaฤฤฑnda, Tรผrkler gรผรงlรผ liderleri olmadan yaลamaya nadiren tanฤฑk oldular. ลimdi tรผm dรผnyada yankฤฑlanan soru, onun yirmi yฤฑllฤฑk iktidarฤฑna son vermek isteyip istemedikleri.
Erdoฤan, NATO‘nun askeri gรผcรผnรผ kendi imajฤฑna gรถre ลekillendirdikten sonra 14 Mayฤฑs’ta yeniden seรงilmek istiyor. Erdoฤan, 900 milyar dolarlฤฑk ekonomiyi yรถnetmek iรงin kullanฤฑlan temel araรงlardan, Tรผrkiye’nin yeni Soฤuk Savaล satranรง tahtasฤฑndaki konumuna kadar hemen her ลeyi deฤiลtirdi. Bu yรผzden 69 yaลฤฑndaki Erdoฤan ile 74 yaลฤฑndaki rakibi Kemal Kฤฑlฤฑรงdaroฤlu arasฤฑndaki baลa baล yarฤฑลa รงok ลey baฤlฤฑ – ve bu sadece Tรผrkiye’nin 85 milyonluk nรผfusu iรงin geรงerli deฤil.
Rusya’nฤฑn saldฤฑrฤฑsฤฑna karลฤฑ Ukrayna’yฤฑ destekleyen koalisyonu gรผรงlendirmek isteyen Washington ve Brรผksel’deki liderler, Tรผrkiye’nin Batฤฑ ile olan tarihi ittifakฤฑnฤฑ yeniden canlandฤฑrmasฤฑnฤฑ gรถrmek istiyor. Erdoฤan yeniden ortaya รงฤฑktฤฑฤฤฑnda, Rusya’nฤฑn รผlkenin ilk nรผkleer santralini inลa ettiฤi Tรผrkiye’nin Akdeniz kฤฑyฤฑsฤฑndaki bir tรถrene video baฤlantฤฑsฤฑ yoluyla katฤฑldฤฑ. Vladimir Putin de Kremlin’den ayrฤฑ bir yayฤฑnla tรถrene katฤฑldฤฑ.
Dรผnya para yรถneticileri iรงin seรงim sonuรงlarฤฑ, Tรผrkiye’nin yeniden “satฤฑn alฤฑnabilir” bir รผlke olup olmayacaฤฤฑnฤฑ belirleyebilir. Erdoฤan’ฤฑn ilk yฤฑllarฤฑndaki patlama dรถneminde yatฤฑrฤฑmcฤฑlar รผlkeye nakit akฤฑtmฤฑลtฤฑ. Son zamanlarda ise Erdoฤan ve sadฤฑk teknokrat รงevresinin, herkes enflasyonu dรผลรผrmek iรงin faiz oranlarฤฑnฤฑ yรผkseltirken faiz oranlarฤฑnฤฑ dรผลรผrerek ekonomik ortodoksiye meydan okumasฤฑ nedeniyle รงฤฑkฤฑลa yรถneliyorlar.
Soฤanlar Elektrikli Arabalara Karลฤฑ
Tรผrkler, iki ana adaydan hiรงbirinin รงoฤunluฤu kazanamamasฤฑ halinde 28 Mayฤฑs’ta yapฤฑlacak olasฤฑ bir ikinci tur รถncesinde Pazar gรผnรผ oy kullanacak. Aynฤฑ zamanda parlamento seรงimleri de yapฤฑlacak ve bu yarฤฑลฤฑn da รงekiลmeli geรงmesi bekleniyor.
Erdoฤan, ister yerli รผretim savaล uรงaklarฤฑ ve elektrikli arabalar olsun, ister Rusya ile Ukrayna arasฤฑnda yapฤฑlmasฤฑna yardฤฑmcฤฑ olduฤu tahฤฑl anlaลmasฤฑ olsun, bรผyรผk fikirleri olan ve bunlarฤฑ gerรงeฤe dรถnรผลtรผrebilen bir yรถnetici olarak kampanya yรผrรผtรผyor. Cumhurbaลkanฤฑ Pazartesi gรผnรผ ฤฐstanbul’un batฤฑsฤฑndaki Kฤฑrklareli ilinde dรผzenlenen bir mitingde “Bรผyรผk ve gรผรงlรผ Tรผrkiye’nin kapฤฑlarฤฑnฤฑ hep birlikte aรงacaฤฤฑz” dedi.
Muhalefet ise temel gฤฑda maddelerinin pahalฤฑlฤฑฤฤฑ konusunda Erdoฤan’a yรผkleniyor. Tรผrkรงe kafiyeli “Patates, soฤan, gรผle gรผle Erdoฤan” popรผler bir slogan.
Elbette seรงmenler iรงin yolsuzluk iddialarฤฑ, yargฤฑnฤฑn tarafgirliฤi ve dini gruplarฤฑn artan etkisinden, hรผkรผmetin ลubat ayฤฑnda Tรผrkiye’nin gรผneyinde 50.000’den fazla kiลinin รถlรผmรผne neden olan depremlere verdiฤi tepkinin etkinliฤine kadar sonucu etkileyebilecek pek รงok konu var.
Ancak daha geniล bir dรผnya iรงin en bรผyรผk sorular, Tรผrkiye’nin diplomasisine ve ekonomi politikasฤฑna ne olacaฤฤฑdฤฑr. Ve kim kazanฤฑrsa kazansฤฑn, cevaplar seรงim savaล รงizgilerinin gรถsterebileceฤinden daha bulanฤฑk olabilir.
Tรผrkiye’nin Deฤiลen Dรผnya Gรถrรผลรผ
Erdoฤan dรผnyada giderek daha iddialฤฑ ve baฤฤฑmsฤฑz bir rol รผstlenirken, Tรผrkiye’nin รผyeliฤini fiilen donduran Avrupa Birliฤi ve ABD ile sฤฑk sฤฑk รงatฤฑลฤฑyor. Atlantik ve Avrasya gรผรงleri arasฤฑnda giderek kutuplaลan bir dรผnyada, haritaya bakmak bunun nedenini aรงฤฑklamak iรงin yeterli.
Suriye Devlet Baลkanฤฑ Beลar Esad’ฤฑ devirmek iรงin yรผrรผtรผlen kampanya, on yฤฑl รถnce Tรผrk liderin Batฤฑlฤฑ baลkentlerle geniล รงaplฤฑ bir ittifak iรงinde olduฤunu gรถsteriyordu. Ancak Erdoฤan’ฤฑn 2016’da ABD’de yaลayan bir din adamฤฑnฤฑn planladฤฑฤฤฑ iddia edilen darbe giriลimini atlatmasฤฑnฤฑn ardฤฑndan (FETร) Washington’a duyduฤu gรผvensizlik dฤฑล politikada daha aฤฤฑr basmaya baลladฤฑ. Tรผrkiye Rusya’dan S-400 hava savunma fรผzeleri satฤฑn alarak ABD ile derin bir รงatlak aรงtฤฑ. ลimdi de Washington ve Brรผksel’de parya olarak gรถrรผlen Esad’ฤฑ rehabilite etmek iรงin Moskova destekli รงabalara katฤฑlฤฑyor.
Muhalefet, ABD ve Avrupa ile iliลkileri yeniden kurmak istediฤini sรถylรผyor ve muhtemelen bazฤฑ cephelerde bunu baลaracak. Bunlar arasฤฑnda, Erdoฤan’ฤฑn Kรผrt ayrฤฑlฤฑkรงฤฑ gruplara destek verdiฤi gerekรงesiyle ฤฐsveรง’in NATO รผyeliฤi รถnรผndeki engellerin kaldฤฑrฤฑlmasฤฑ ve Rus askeri teรงhizatฤฑnฤฑn geri รงekilmesi de var.
Kฤฑlฤฑรงdaroฤlu’nun partisinde รผst dรผzey bir yetkili olan eski bรผyรผkelรงi Ahmet รnal รevikรถz, “Tรผrkiye’nin Batฤฑ’dan giderek uzaklaลmasฤฑnฤฑ dรผzeltmeye ihtiyaรง var” dedi.
Ancak Erdoฤan’ฤฑn yirmi yฤฑllฤฑk iktidarฤฑ boyunca dรผnya deฤiลti, Batฤฑ’nฤฑn etkisi azalฤฑrken รin yรผkseliyor. Bu da Orta Doฤu’daki gรผรง dinamiklerini altรผst ediyor. Pekin’in aracฤฑlฤฑk ettiฤi son Suudi-ฤฐran yumuลamasฤฑ bunun sadece bir รถrneฤi. ฤฐktidarda kim olursa olsun Tรผrkiye bu akฤฑmlara kapฤฑlacaktฤฑr.
Erdoฤan Rusya’nฤฑn Kฤฑrฤฑm’ฤฑ iลgalini kฤฑnadฤฑ ve Ukrayna’ya katil insansฤฑz hava araรงlarฤฑ sattฤฑ. NATO’nun ABD’den sonra en bรผyรผk gรผcรผ olan Tรผrk ordusu Suriye ve Libya’da Moskova destekli gรผรงlere karลฤฑ savaลtฤฑ. Yine de Erdoฤan Putin’in kulaฤฤฑna sahip ve muhalefet liderleri Tรผrkiye’ye doฤalgaz, turist ve ลimdi de nรผkleer bilgi saฤlayan Rusya’ya yaptฤฑrฤฑm uygulama konusundaki isteksizliฤini paylaลฤฑyor. Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ seรงimini kim kazanฤฑrsa kazansฤฑn Suriye ile normalleลme muhtemelen devam edecek.
Ekonomik Yerรงekimine Meydan Okumak
Seรงimler her ลeyden รถnce yaลam standartlarฤฑ konusunda bir referandum niteliฤi taลฤฑyor. Geรงmiลte, Erdoฤan’ฤฑn bรผyรผmeye yรถnelik yaklaลฤฑmฤฑ Tรผrkiye’nin 20 bรผyรผk ekonomi grubundaki rakiplerinin รงoฤunu istikrarlฤฑ bir ลekilde geรงmesine yardฤฑmcฤฑ oldu. Ancak son dรถnemde bu yaklaลฤฑm daha รงok her ne pahasฤฑna olursa olsun bรผyรผmeye dรถnรผลtรผ ve bunun maliyeti de yรผksek oldu.
Dolar cinsinden รถlรงรผldรผฤรผnde, Tรผrkiye ekonomisi Erdoฤan’ฤฑn iktidardaki ilk on yฤฑlฤฑnda neredeyse dรถrt katฤฑna รงฤฑkarak 2013 yฤฑlฤฑnda 960 milyar dolara yaklaลtฤฑ. O zamandan bu yana, Erdoฤan’ฤฑn bรผyรผmeye yรถnelik tรผm รงabalarฤฑna raฤmen – ya da belki de bu yรผzden – trilyon dolar sฤฑnฤฑrฤฑnฤฑn altฤฑnda kaldฤฑ.
Bu da ucuz kredi pompalamayฤฑ ve ekonomik ortodoksiye ters dรผลen bir teoriyi desteklemeyi iรงeriyor: Erdoฤan, yรผksek faiz oranlarฤฑnฤฑn enflasyonu aลaฤฤฑ deฤil yukarฤฑ รงektiฤini, bu nedenle dรผลรผk tutulmasฤฑ gerektiฤini sรถylรผyor. Bu gรถrรผล, baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑ elinden alฤฑnmฤฑล bir merkez bankasฤฑna dayatฤฑldฤฑ ve ihracatฤฑ artฤฑrmak gibi siyasi hedefleri yerine getirebilecek ve hane halkฤฑ ile firmalarฤฑ dรผลen liraya gรผvenmeye teลvik edebilecek yeni bir araรง seti oluลturmaya zorlandฤฑ.
Tรผm bunlar hรผkรผmetin yeni Tรผrkiye Ekonomik Modeli olarak adlandฤฑrdฤฑฤฤฑ ลeyi oluลturuyor. Erdoฤan dรผลรผk borรงlanma maliyetleriyle yatฤฑrฤฑmlarฤฑ artฤฑrmayฤฑ ve zayฤฑf bir para birimiyle ihracatฤฑ artฤฑrmayฤฑ hedefliyor. Teoriye gรถre sonunda Tรผrkiye endรผstriyel bir gรผรง merkezine dรถnรผลecek, ticaret aรงฤฑฤฤฑ fazlaya dรถnecek ve lira zayฤฑflฤฑktan gรผรงlรผlรผฤe geรงecek.
Uygulamada Tรผrkiye bir kฤฑsฤฑr dรถngรผye girdi. Para biriminin zayฤฑflamasฤฑ enflasyonu artฤฑrฤฑrken, bu da liranฤฑn satฤฑn alma gรผcรผnรผ azaltarak Tรผrkleri alternatif tasarruf yollarฤฑ aramaya sevk ediyor. Daha yรผksek faiz oranlarฤฑ bu dรถngรผyรผ kฤฑrabilir. Ancak gรถsterge faiz oranฤฑ enflasyonun yaklaลฤฑk 35 puan altฤฑnda ve bu durum Tรผrkiye’yi kรผresel รถlรงekte aykฤฑrฤฑ bir รผlke haline getirerek son beล yฤฑlda iki kriz yaลayan lirayฤฑ yeni bir krize karลฤฑ savunmasฤฑz bฤฑrakฤฑyor.
Bloomberg Economics’in tahminlerine gรถre merkez bankasฤฑ Aralฤฑk 2021’den bu yana para birimini desteklemek iรงin 177 milyar dolar harcadฤฑ. Belki de Rusya’dan gelen gizemli para giriลleri ve enerji zengini Kรถrfez Arap รผlkelerinden gelen transferler รผรงรผncรผ bir รงรถkรผลรผn รถnlenmesine yardฤฑmcฤฑ oldu.
Yine de, bir รงรถkรผล iรงin gerekli tรผm koลullar (balon gibi bรผyรผyen bir ticaret aรงฤฑฤฤฑ, vadesi gelen dฤฑล borรง yฤฑฤฤฑnฤฑ ve boลluฤu dolduracak yeterli dรถviz rezervi olmamasฤฑ) mevcut. ย Para birimi geรงtiฤimiz yฤฑl dolar karลฤฑsฤฑnda %23 deฤer kaybetti ve Bloomberg’in hesaplamalarฤฑna gรถre tรผrev tรผccarlarฤฑ Eylรผl sonuna kadar %25 daha dรผลme ihtimalinin eลitten fazla olduฤunu dรผลรผnรผyor.
Seรงmenler iรงin borรง krizi bir soyutlama olarak kalmaya devam ediyor. Aynฤฑ ลey aลฤฑrฤฑ politika ayarlarฤฑnฤฑn bir baลka sonucu olan enflasyon iรงin geรงerli deฤil. Fiyat artฤฑลlarฤฑ geรงen yฤฑlฤฑn sonlarฤฑnda %80’i aลtฤฑ – Erdoฤan’ฤฑn iktidara gelmesinden hemen รถnceki zirveden bile daha yรผksek. Enflasyon oranฤฑ o zamandan bu yana yaklaลฤฑk yarฤฑ yarฤฑya dรผลerek geรงen ay %44’e gerilemiล olsa da, seรงimlerin temel mรผcadele alanlarฤฑndan biri olmaya devam ediyor.
Maliye Bakanฤฑ Nureddin Nebati, hayat pahalฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑn artmasฤฑndan pandemi ve Rusya’nฤฑn Ukrayna’yฤฑ iลgalinin ardฤฑndan emtia fiyatlarฤฑndaki artฤฑลฤฑ sorumlu tuttu ve Erdoฤan’ฤฑn ekonomik modelini savundu. Nebati 5 Mayฤฑs’ta yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada “Tรผrkiye’nin koลullarฤฑ ve vizyonu gรถz รถnรผnde bulundurularak tasarlandฤฑ” dedi ve ekledi: “Bazฤฑ insanlar faiz oranlarฤฑnda bir artฤฑล bekliyor olabilir. Bรถyle bir ลey olmayacak.”
Faizler Yine de Yรผkselebilir
Tรผm sรถylemlere raฤmen, Tรผrkiye’nin kฤฑrฤฑlganlฤฑklarฤฑ, kim kazanฤฑrsa kazansฤฑn, seรงimlerden sonra muhtemelen bir eksen kaymasฤฑ anlamฤฑna gelecek. Bloomberg Economics, muhalefetin zaferinin daha geleneksel para yรถnetimine hฤฑzlฤฑ bir dรถnรผล getirmesini bekliyor. Erdoฤan dรถneminde geliลen merkez bankasฤฑ politikasฤฑ aฤฤฑnฤฑ รงรถzmek ise daha uzun zaman alacak.
Bloomberg Economics’in gรถrรผลรผne gรถre, Cumhurbaลkanฤฑ’nฤฑn yeniden seรงilmesi halinde, Erdoฤan’ฤฑn ders kitabฤฑ ekonomisinin bilgeliฤine ikna olmamฤฑล olmasฤฑ nedeniyle, faiz oranlarฤฑ daha az miktarda ve daha yavaล bir hฤฑzda da olsa artmaya devam edece. ย
Her iki durumda da Tรผrkiye, ekonomiyi krize sรผrรผkleyen politikalardan uzaklaลmak iรงin sancฤฑlฤฑ bir uyum sรผreciyle karลฤฑ karลฤฑya.
Medley Global Advisors’ฤฑn รผrรผn mรผdรผrรผ Nick Stadtmiller, “En az piyasa dostu sonuรง Erdoฤan’ฤฑn yeniden seรงimleri kazanmasฤฑ olacaktฤฑr” dedi ve ekledi:ย “Erdoฤan’ฤฑn alฤฑลฤฑlmฤฑลฤฑn dฤฑลฤฑndaki politikalarฤฑnฤฑ sรผrdรผrebildiฤi kadar sรผrdรผrmesi muhtemel gรถrรผnรผyor. Ancak bunun nasฤฑl iyi sonuรงlanabileceฤini gรถremiyorum.”
