ABD Baลkanฤฑ Joe Biden, dรผnyanฤฑn ikinci bรผyรผk ekonomisini “saatli bir bomba” olarak tanฤฑmladฤฑ. Biden’a gรถre gelecekte รin‘de hoลnutsuzluk artacak.
BBC’nin haberine gรถre รin Devlet Baลkanฤฑ ลi Cinping ise Biden’a yanฤฑtฤฑnda, รผlke ekonomisinin “dayanฤฑklฤฑlฤฑฤฤฑna, muazzam potansiyeline ve canlฤฑlฤฑฤฤฑna” vurgu yaptฤฑ.
Peki kim haklฤฑ? Biden mฤฑ yoksa ลi mi? รoฤu zaman olduฤu gibi, cevap muhtemelen ikisinin arasฤฑnda bir yerde.
Ekonomisinin yakฤฑn zamanda รงรถkmesi pek mรผmkรผn olmasa da รin, รงok bรผyรผk ve kรถklรผ zorluklarla karลฤฑ karลฤฑya.
Emlak sektรถrรผnde kriz
รin’in ekonomik sorunlarฤฑnฤฑn merkezinde emlak piyasasฤฑ var. Yakฤฑn zamana kadar gayrimenkul, รผlke varlฤฑฤฤฑnฤฑn รผรงte birini oluลturuyordu.
Singapur’daki INSEADโda ekonomi profesรถrรผ olan Antonio Fatas, “Bunun hiรงbir anlamฤฑ yoktuโ diyor.
รlkede 20 yฤฑl boyunca, emlak sektรถrรผnde รถzelleลtirme dalgasฤฑyla patlama yaลadฤฑ. Ancak 2020โde kriz sektรถrรผ vurdu. Pandemi ve รผlkenin azalan nรผfusu, konut inลaatฤฑ programฤฑ iรงin iyi bileลenler deฤildi.
ABDโyi vuran 2008 krizi gibi bir รงรถkรผลten korkan รin hรผkรผmeti, gayrimenkul sektรถrรผnde borรง sฤฑnฤฑrlamasฤฑ getirdi. รok geรงmeden birรงok kiลi iรงin geri รถdeyemeyecekleri miktarda borรง birikmiลti.
Konuta talep azaldฤฑ, emlak fiyatlarฤฑ dรผลtรผ. Yaลananlar, 3 yฤฑllฤฑk koronavirรผs kฤฑsฤฑtlamalarฤฑnฤฑ yeni geride bฤฑrakan ev sahiplerini daha da yoksullaลtฤฑrdฤฑ.
Yatฤฑrฤฑm ลirketi Natixis’in Asya Baล Ekonomisti Alicia Garcia-Herrero, “รin’de mรผlk almak etkili bir tasarruftu. Yakฤฑn zamana kadar paranฤฑzฤฑ รงฤฑlgฤฑn borsaya veya dรผลรผk faizli bir banka hesabฤฑna yatฤฑrmaktan daha iyi gรถrรผnรผyordu” diyor.
Batฤฑlฤฑ รผlkelerden farklฤฑ olarak bu, pandemi sonrasฤฑ harcama patlamasฤฑnฤฑn ya da ekonomik anlamda bรผyรผk bir toparlanmanฤฑn yaลanmadฤฑฤฤฑ anlamฤฑna geliyor.
Garcia-Herrero, “รinlilerin sฤฑfฤฑr Covid politikasฤฑndan sonra deliler gibi harcama yapacaฤฤฑna dair bir fikir vardฤฑ. Seyahat ederler, Paris’e giderler, Eyfel Kulesi’ni satฤฑn alฤฑrlar… Ama aslฤฑnda ev fiyatlarฤฑndaki dรผลรผล nedeniyle tasarruflarฤฑnฤฑn azaldฤฑฤฤฑnฤฑ biliyorlardฤฑ, bu yรผzden nakit parayฤฑ ellerinde tutmaya karar verdiler” diyor.
Bu durum sadece hane halkฤฑnฤฑn yoksul hissetmesine yol aรงmakla kalmadฤฑ, aynฤฑ zamanda yerel yรถnetimlerin borรง sorununu da kรถtรผleลtirdi.
Milyarlarca dolarlฤฑk gelirin รผรงte birinden fazlasฤฑnฤฑn, emlak sektรถrรผnde arazi satฤฑlarak elde edildiฤi tahmin ediliyor.
Bazฤฑ ekonomistlere gรถre bu mรผlkiyet sorununun azalmasฤฑ yฤฑllar alacak.
Kusurlu bir ekonomik model
Emlak krizi aynฤฑ zamanda รin ekonomisinin iลleyiลindeki sorunlara da dikkat รงekiyor.
รlkenin son 30 yฤฑldaki ลaลฤฑrtฤฑcฤฑ bรผyรผmesi, yollar, kรถprรผler ve tren hatlarฤฑndan fabrikalara, havalimanlarฤฑna ve evlere kadar her ลeyin inลa edilmesiyle saฤlandฤฑ. Bunu gerรงekleลtirmek yerel yรถnetimlerin sorumluluฤundaydฤฑ.
Ancak bazฤฑ ekonomistler bu yaklaลฤฑmฤฑn geรงerliliฤini yitirmeye baลladฤฑฤฤฑnฤฑ savunuyor.
รin’in inลaat baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑn en tuhaf รถrneklerinden biri Myanmar sฤฑnฤฑrฤฑna yakฤฑn Yunnan eyaletinde bulunuyor. Bu yฤฑl bรถlgedeki yetkililer ลaลฤฑrtฤฑcฤฑ bir ลekilde milyonlarca dolarlฤฑk yeni bir Covid-19 karantina tesisi inลa etme planlarฤฑna devam edeceklerini doฤruladฤฑlar.
Aฤฤฑr borรง altฤฑndaki yerel yรถnetimlerden bazฤฑlarฤฑnฤฑn, inลaat programlarฤฑnฤฑ finanse etmek iรงin kendilerine arazi sattฤฑklarฤฑ bildiriliyor.
Sonuรง olarak รin’in halkฤฑna refah saฤlamanฤฑn baลka bir yolunu bulmasฤฑ gerekiyor.
Prof. Fatas, “Bir dรถnรผm noktasฤฑndayฤฑz. Eski model iลe yaramฤฑyor ancak odak noktasฤฑnฤฑ deฤiลtirmek iรงin ciddi yapฤฑsal ve kurumsal reformlara ihtiyacฤฑnฤฑz var” diyor.
รrneฤin, eฤer รin bir finans sektรถrรผnรผn ekonomisini canlandฤฑrmasฤฑnฤฑ ve ABD ya da Avrupa’ya rakip olmasฤฑnฤฑ istiyorsa, hรผkรผmetin รถncelikle dรผzenlemeleri รถnemli รถlรงรผde gevลetmesi ve gรผcรผn bรผyรผk kฤฑsmฤฑnฤฑ รถzel sektรถre devredilmesi gerektiฤini savunuyor.
Gerรงekte ise tam tersi oldu. รin hรผkรผmeti finans sektรถrรผ รผzerinde kontrolรผnรผ sฤฑkฤฑlaลtฤฑrdฤฑ, “Batฤฑlฤฑlaลmฤฑล” bankacฤฑlarฤฑ azarladฤฑ ve Alibaba gibi bรผyรผk teknoloji ลirketlerine baskฤฑ yaptฤฑ.
Bu, รผlkeye genรงler arasฤฑnda iลsizliฤin artmasฤฑ olarak yansฤฑdฤฑ. รin genelinde milyonlarca iyi eฤitimli mezun, kentlerde beyaz yaka iลler bulmakta zorlanฤฑyor.
Temmuz ayฤฑnda, 16-25 yaล arasฤฑ iล arayanlarฤฑn oranฤฑ, yรผzde 21,3’le rekor kฤฑrdฤฑ. Ertesi ay yetkililer rakamlarฤฑ yayฤฑmlamayฤฑ bฤฑrakacaklarฤฑnฤฑ duyurdu.
Prof. Fatas’a gรถre bu, “katฤฑ, merkezi bir ekonominin” bu kadar รงok sayฤฑda insanฤฑ iล gรผcรผne katmakta zorlandฤฑฤฤฑnฤฑn bir kanฤฑtฤฑ.
Hรผkรผmet ลimdi ne yapacak?
Ekonomik yรถn deฤiลikliฤi iรงin, siyasi ideolojinin deฤiลmesi gerekir. รin Komรผnist Partisiโnin toplum, Devlet Baลkan ลi Cinping’in de parti รผzerindeki sฤฑkฤฑ kontrolรผne bakฤฑlฤฑrsa, bu pek olasฤฑ gรถrรผnmรผyor. Yรถnetim ekonomik deฤiลimin gerekli olmadฤฑฤฤฑnฤฑ bile iddia edebilir.
Bazฤฑ aรงฤฑlardan รin kendi baลarฤฑsฤฑnฤฑn kurbanฤฑ. Mevcut bรผyรผme hฤฑzฤฑ, รถnceki yฤฑllardaki ลaลฤฑrtฤฑcฤฑ derecede yรผksek rakamlarla karลฤฑlaลtฤฑrฤฑldฤฑฤฤฑnda “yavaล” olarak deฤerlendiriliyor.
1989’dan bu yana รin, yฤฑlda ortalama yaklaลฤฑk yรผzde 9’luk bir bรผyรผme oranฤฑ yakaladฤฑ. 2023 yฤฑlฤฑnda ise bu rakamฤฑn yรผzde 4,5 civarฤฑnda olacaฤฤฑ รถngรถrรผlรผyor.
Bu bรผyรผk bir dรผลรผล ama yine de ABD, ฤฐngiltere ve รงoฤu Avrupa รผlkesininkinden รงok daha yรผksek.
Batฤฑlฤฑ ekonomiler genellikle insanlarฤฑn harcamalarฤฑyla gรผรงleniyor ancak Pekin bu tรผketim modeline karลฤฑ temkinli davranฤฑyor.
Tรผketicileri yeni bir TV almaya veya tatile รงฤฑkmaya teลvik etmek ekonomiyi canlandฤฑrmaya yardฤฑmcฤฑ olabilir ancak รin’in ulusal gรผvenliฤine veya ABD ile rekabetine pek faydasฤฑ yok.
Aslฤฑnda ลi bรผyรผme istiyor ama bunu bรผyรผme adฤฑna istemiyor. Yarฤฑ iletkenler, yapay zeka ve yeลil teknoloji gibi ileri endรผstrilerdeki patlamasฤฑnฤฑn arkasฤฑnda bu olabilir. Bunlarฤฑn hepsi รin’i kรผresel olarak rekabetรงi ve daha az baฤฤฑmlฤฑ kฤฑlฤฑyor.
Bu aynฤฑ zamanda hรผkรผmetin sarsฤฑlan ekonomiye verdiฤi sฤฑnฤฑrlฤฑ tepkiyi de aรงฤฑklayabilir. ลu ana kadar bรผyรผk miktarda para pompalamak yerine, borรงlanma limitlerini gevลetmek veya faiz oranlarฤฑnฤฑ bir miktar dรผลรผrmek gibi ayarlamalar yaptฤฑ.
รin’deki yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlar endiลeli ve hรผkรผmetin bir an รถnce harekete geรงmesini istiyor ancak sorumlular uzun vadeli bir oyun oynuyor gibi gรถrรผnรผyor.
Kaฤฤฑt รผzerinde รin’in daha fazla bรผyรผme iรงin hala bรผyรผk bir potansiyele sahip olduฤunu biliyorlar. รin ekonomik bir gรผรง merkezi olabilir ancak รผlkede ortalama yฤฑllฤฑk gelir hala yalnฤฑzca 12 bin 850 dolar. Halkฤฑn yaklaลฤฑk yรผzde 40’ฤฑ hรขlรข kฤฑrsal kesimde yaลฤฑyor.
Seรงim dรถngรผlerine baฤlฤฑ olmamak, รin’e, uzun vadeli bir bakฤฑล aรงฤฑsฤฑ edinme lรผksรผ veriyor.
Ancak รถte yandan pek รงok iktisatรงฤฑ, otoriter siyasi sistemin, resmi olarak “yรผksek gelirli” รผlkelerdeki yaลam standartlarฤฑyla eลleลen esnek, aรงฤฑk ekonomi tรผrรผyle uyumlu olmadฤฑฤฤฑnฤฑ savunuyor.
ลi’nin ideolojiyi etkili yรถnetim veya kontrolรผ pragmatizme tercih etmesi tehlikesi olabilir.
รoฤu insan iรงin ekonomi iyi giderken bu olumlu bir ลey. Ancak รin, pek รงok kiลinin iล bulmakta zorlandฤฑฤฤฑ ve mรผlklerin deฤerinin dรผลtรผฤรผ 3 yฤฑllฤฑk sฤฑfฤฑr Covid dรถneminden รงฤฑktฤฑฤฤฑ iรงin farklฤฑ bir hikaye ortaya รงฤฑkฤฑyor.
Bu bizi Bidenโฤฑn toplumsal huzursuzluฤa yol aรงacaฤฤฑnฤฑ dรผลรผndรผฤรผ “saatli bomba” tanฤฑmฤฑnฤฑ veya daha da ciddi bakarsak, buna tepki olarak bir tรผr tehlikeli dฤฑล politika eylemini akla getiriyor.
Ancak ลu anda bu tamamen bir spekรผlasyon. รin geรงmiลte pek รงok krizden รงฤฑktฤฑ. Yine de รผlke yรถnetiminin ลu anda benzersiz bir takฤฑm zorluklarla karลฤฑ karลฤฑya olduฤuna ลรผphe yok.
Fatas, “Mevcut durumdan endiลe duyuyorlar mฤฑ? Elbette, rakamlarฤฑ gรถrรผyorlar. Ne yapฤฑlmasฤฑ gerektiฤini anlฤฑyorlar mฤฑ? Emin deฤilim. Benim tahminime gรถre รin’in geleceฤi iรงin temel olan bazฤฑ ลeyleri kaรงฤฑrฤฑyorlar” diyor.
