BBC Tรผrkรงe’nin haberine gรถre 6 ลubat 2023 acฤฑnฤฑn, รงaresizliฤin, umudun, รถfkenin, suรงluluk ve dayanฤฑลma duygusunun aynฤฑ anda hissedildiฤi bir gรผn oldu. Tรผrkiye saatiyle 04:17’de ve 13:24โde Kahramanmaraล‘ta meydana gelen 7,7 ve 7,6 bรผyรผklรผฤรผndeki, Cumhuriyet tarihinin en bรผyรผk doฤal afeti olan depremlerde enkaz altฤฑnda kalan akrabalarฤฑmฤฑz, dostlarฤฑmฤฑz, รถฤrencilerimiz var.
Bu yazฤฑ yazฤฑldฤฑฤฤฑnda รถlรผ sayฤฑsฤฑ 40 bin yaklaลฤฑrken, enkaz altฤฑnda kalanlara iliลkin kesin bir rakam verilemiyordu.
Ancak durum her halรผkarda korkutucu boyutta. Kalplerimiz bu taลฤฑnmaz yรผk karลฤฑsฤฑnda aฤฤฑrlaลtฤฑ.
1999 depremi sฤฑrasฤฑnda doktora รถฤrencisiydim ve tezimi Adapazarฤฑ-Yalova-Gรถlcรผk depreminde hayatฤฑnฤฑ yitirenlere ithaf etmiลtim.
Bu ลekilde kendi รงapฤฑmda yitip giden canlardan รถzรผr dilemek istemiล; o bรผyรผk felaketin unutulmamasฤฑna, dersler รงฤฑkarฤฑlmasฤฑna, bรถyle bir felaketin tekrar etmemesine kรผรงรผcรผk de olsa katkฤฑ vermeyi ummuลtum.
Aradan geรงen 24 yฤฑldan sonra aynฤฑ acฤฑlarla bir kez daha yรผzleลmek; aynฤฑ sahneleri, “Biz uyarmฤฑลtฤฑk” diyen bilim insanlarฤฑnฤฑ yaลlฤฑ gรถzlerle izlemek; aynฤฑ aฤฤฑrlฤฑฤฤฑ ve รงaresizliฤi hissetmek dayanฤฑlmaz bir acฤฑ.
ฤฐleriye bakarken 24 yฤฑl รถncesi kadar iyimser deฤilim belki. Dรถnรผลรผmรผn kolay olmayacaฤฤฑnฤฑ, bir sonraki bรผyรผk depreme hazฤฑr bir Tรผrkiye iรงin yoฤun bir mรผcadele gerekeceฤini biliyorum.
Ancak bu topraklarda yaลayacak gelecek nesillere bilim temelleri รผzerine inลa edilmiล, sarsฤฑlsa da yฤฑkฤฑlmayacak bir Tรผrkiye bฤฑrakmamฤฑz gerektiฤinin de farkฤฑndayฤฑm. Yapฤฑlmasฤฑ gereken dรถnรผลรผmรผn zorluฤu bir yandan yฤฑldฤฑrฤฑcฤฑ gรถrรผnรผyor.
Diฤer yandan ise deprem sฤฑrasฤฑnda รผlke รงapฤฑnda gรถzlemlediฤimiz inanฤฑlmaz dayanฤฑลma รถrneฤi bu dรถnรผลรผmรผn mรผmkรผn olduฤuna dair inancฤฑmฤฑ artฤฑrฤฑyor.
Depremde yitirdiฤimiz canlarla vedalaลtฤฑktan sonra dรผลรผnmemiz gereken soru, depremin getirdiฤi ekonomik yฤฑkฤฑm ve bu yฤฑkฤฑmla nasฤฑl baลa รงฤฑkฤฑlacaฤฤฑ.
ลรผphesiz ki 7,7 ve 7,6 ลiddetinde iki deprem รงok aฤฤฑr bir doฤa felaket ve dรผnyanฤฑn neresinde olsa bu รงapta depremlerin hasar yaratmasฤฑ kaรงฤฑnฤฑlmazdฤฑ. Ancak sormamฤฑz gereken sorular ลunlar: Bu hasarda bizim sorumluluฤumuz nedir? Doฤru tedbirler alฤฑnsaydฤฑ hasar hafifletilebilir miydi?
Yaลadฤฑฤฤฑmฤฑz maddi ve manevi kayฤฑplarฤฑn daha az olacaฤฤฑnฤฑ, alanฤฑm iktisat da olsa net ลekilde sรถyleyebiliyorum.
Zira gรผรงlรผ bir ekonominin temeli olan kurumsallaลma, hesap verebilirlik ve ลeffaflฤฑk ilkelerinin ihmal edilmesi nasฤฑl ki aฤฤฑr ekonomik kayฤฑplara neden oluyorsa, aynฤฑ sebepler deprem sonrasฤฑ yaลanan bรผyรผk kayฤฑplarฤฑ da รถnemli รถlรงรผde aรงฤฑklฤฑyor.
Sรถz konusu ilkelere sahip รงฤฑkฤฑp koruyabilseydik, bugรผn bir yandan sรผrdรผrรผlebilir bรผyรผme ve dรผลรผk enflasyonla yolumuza devam ederken; diฤer yandan depreme dayanฤฑklฤฑ binalarda yaลayฤฑp deprem sonrasฤฑ hฤฑzla organize olabilir, can ve mal kaybฤฑnฤฑ asgaride tutabilirdik.
O halde depremin yarattฤฑฤฤฑ maliyetleri gรถzden geรงirip bir daha bu maliyetleri รถdememek iรงin รงok dikkatli bir yol haritasฤฑ belirlememiz lazฤฑm.
Depremzedelerin sฤฑrtlanacaklarฤฑ ekonomik maliyetler
Can kayฤฑplarฤฑna paha biรงilemeyeceฤi iรงin onu bir kenara koyarsak, depremin ekonomik maliyetlerini iki boyutta deฤerlendirmek mรผmkรผn olabilir.
Birincisi depremde yaลadฤฑฤฤฑ ลehri, iล imkanlarฤฑnฤฑ, evini, barkฤฑnฤฑ, ailesini yitiren depremzedelerin katlanacaklarฤฑ bedel.
Bu insanlarฤฑmฤฑz maalesef ekonomik olarak รงok talihsiz bir zamanda bu zorluklarla yรผzleลiyorlar.
Tรผrk-ฤฐล yรผksek enflasyonun sonucu 30 Ocak itibarฤฑyla yoksulluk sฤฑnฤฑrฤฑnฤฑ 29 bin 875 TL olarak hesapladฤฑ.
Asgari รผcret 8 bin 506 TL. Aรงlฤฑk sฤฑnฤฑrฤฑ ise 8 bin 865 TL. Tรผketici Haklarฤฑ Derneฤi, Ekim 2022 itibarฤฑyla tรผketicilerin yรผzde 56โsฤฑnฤฑn aรงlฤฑk sฤฑnฤฑrฤฑ altฤฑnda yaลadฤฑฤฤฑnฤฑ aรงฤฑklamฤฑลtฤฑ.
ฤฐลte depremler bu aฤฤฑr ลartlarda meydana geldi.
Bรถlgede, yaลamฤฑnฤฑ kaybetmese de, yaลam boyu yaptฤฑฤฤฑ sฤฑnฤฑrlฤฑ birikimlerini bir gecede kaybeden talihsiz vatandaลlarฤฑmฤฑzฤฑn iรงinde bulunduklarฤฑ yฤฑkฤฑmฤฑ tahayyรผl edebilmek gรผรง, rakama dรถkmek ise imkansฤฑz.
Yerle bir olan bรถlgenin yeniden yaลanฤฑr hale gelmesi, iล yerlerinin รงalฤฑลmaya baลlamasฤฑ, kaybolan servetlerin tekrar oluลmasฤฑ ลรผphesiz zaman alacak.
Genel ekonomik maliyetler
Depremlerin yarattฤฑฤฤฑ hasarฤฑn tespitine dair eldeki bilgiler sรผrekli gรผncellendiฤi iรงin bu maliyetleri hesaplamak kolay deฤil.
Ancak kaba hesaplarla genel bir fikir edinmeye รงalฤฑลฤฑyoruz.
Depremlerin genel maliyetlerini iki kaleme ayฤฑrabiliriz.
Birinci kalem; hasar gรถren binalarฤฑn, ลehirlerin yeniden inลasฤฑnฤฑn getireceฤi maliyet.
ฤฐkinci kalem ise depremlerde kaybolan รผretim kapasitesinin getireceฤi maliyet olacak.
Birinci 17 ลubat itibarฤฑyla yฤฑkฤฑk ya da aฤฤฑr hasar gรถrdรผฤรผ tespit edilen yaklaลฤฑk 333 bin konut sayฤฑsฤฑnฤฑ baz alฤฑrsak bu hanelerin salt yeniden inลasฤฑ kabaca 20 milyar dolar civarฤฑnda bir kaynak gerektirebilir.
ลayet yerleลim merkezleri fay hattฤฑndan uzak bรถlgelere taลฤฑnฤฑrsa hem konut sayฤฑsฤฑ ciddi ลekilde artacak hem de ilave altyapฤฑ harcamalarฤฑ devreye girecektir.
Burada bir parantez aรงฤฑp uzmanlarฤฑn uyarฤฑlarฤฑna dikkat รงekmek, ลehirlerimiz yeniden kurulurken acele etmeden bilim insanlarฤฑmฤฑzฤฑn tavsiyelerine uygun hareket etmemiz gerektiฤini vurgulamak isterim.
Depremde evleri hasar gรถrmรผล yaklaลฤฑk 1 milyon kiลinin bir yฤฑl barฤฑnma ve yaลama ihtiyacฤฑ iรงin 3-5 milyar dolar, yeniden yapฤฑlacak konutlar iรงin de asgari 20 milyar dolar olacak ลekilde kฤฑsa vadeli acil ihtiyaรงlar iรงin yaklaลฤฑk 25 milyar dolarlฤฑk bir maliyet รถngรถrebiliriz.
ฤฐkinci kalemde ekonomi genelinde รผretimdeki aksamayฤฑ gรถz รถnรผnde bulundurmamฤฑz gerekiyor.
Deprem felaketine maruz kalan ve 13,5 milyondan fazla bir nรผfusu kapsayan bรถlge, ekonomik pastadan nasibini alamamฤฑล bir coฤrafya.
Bรถlgesel GSYH daฤฤฑlฤฑmฤฑna ait son TรฤฐK verilerini incelediฤimizde 2021 itibarฤฑyla bu bรถlgedeki ลehirlerin GSYHโden aldฤฑklarฤฑ payฤฑn aฤฤฑrlฤฑklฤฑ olarak yรผzde 1โin altฤฑnda kaldฤฑฤฤฑnฤฑ รผzรผlerek gรถrรผyoruz.
Karลฤฑlaลtฤฑrma yaparsak, 1999 depremi sonrasฤฑ Dรผnya Bankasฤฑ, sรถz konusu depremin maliyetlerini yaklaลฤฑk 5 milyar dolar ve GSYHโnin yaklaลฤฑk yรผzde 2,5โi olarak hesaplamฤฑลtฤฑ.
Bu oranฤฑ bugรผnkรผ GSYH rakamlarฤฑna uyarlarsak kabaca 20 milyar dolara yakฤฑn bir tutar elde ediyoruz.
Ancak 1999 depremi GSYHโnin yaklaลฤฑk yรผzde 30โunu รผreten bir sanayi bรถlgesini vurduฤu iรงin, รผretime yansฤฑyacak maliyetinin de gรถrece daha yรผksek olmasฤฑ muhtemel.
1999 depremi sonrasฤฑ turizm gelirleri yรผzde 40 azalmฤฑลtฤฑ.
Turizm gelirlerinin GSYHโnin yaklaลฤฑk yรผzde 5โine karลฤฑlฤฑk geldiฤini dรผลรผnรผrsek, benzer bir dรผลรผลรผn yaลanmasฤฑ durumunda sadece turizmden kaleminden birkaรง puanlฤฑk ek bir maliyet yรผklenmek zorunda kalabiliriz.
รzet
Tรผm belirsizliklerin altฤฑnฤฑ bir kez daha รงizerek bugรผnkรผ rakamlar itibarฤฑyla asgari acil ihtiyaรงlarฤฑmฤฑzฤฑn GSYHโnin yaklaลฤฑk yรผzde 2-3’รผ civarฤฑ olacaฤฤฑnฤฑ, genele yayฤฑlan maliyetlerin de buna yakฤฑn olacaฤฤฑnฤฑ sรถyleyebiliriz.
Yukarฤฑda telaffuz edilen rakama uzun vadede enkaz altฤฑnda kalan servetler, yeniden inลasฤฑ gereken havalimanlarฤฑ, liman ve yollar, eฤer ลehir merkezleri taลฤฑnacaksa gerekli altyapฤฑ harcamalarฤฑ ve tabii ki kaybolan fฤฑrsat maliyetleri (opportunity cost) eklendiฤinde fatura elbette hฤฑzla kabaracaktฤฑr.
Depreme ait hasar tespiti henรผz tamamlanmadฤฑฤฤฑ ve yeniden inลa edilecek ลehirlere dair bir yol haritasฤฑ henรผz aรงฤฑklanmadฤฑฤฤฑ iรงin bu rakamlarฤฑn da deฤiลme ihtimali yรผksek.
Bununla birlikte halihazฤฑrdaki rakamlar ve dฤฑลarฤฑndan gelmesi beklenen yardฤฑmlar kฤฑsa dรถnemde bir dรถviz likidite krizi alarmฤฑ vermiyor.
Yolun bundan sonrasฤฑ
รnรผmรผzdeki yฤฑldฤฑrฤฑcฤฑ zorluklara raฤmen Tรผrkiye’nin ne kadar direnรงli bir ekonomik yapฤฑya sahip olduฤunu; zorluklara, krizlere ne kadar รงabuk adapte olabildiฤini vurgulamak lazฤฑm.
Doฤru planlama ve organizasyonla hem yaralarฤฑmฤฑzฤฑ saracak hem de ileriye yรถnelik รถnlemleri alabilecek gรผรงteyiz.
Bu dรผnya รงapฤฑnda felakette bize destek olacak uluslararasฤฑ yardฤฑm ve krediler, depremzedelerimize destek olabilmemize ve yeniden yapฤฑlanmanฤฑn getireceฤi maliyetleri daha uzun vadeye yayabilmemize imkan saฤlayacaktฤฑr.
Bu yฤฑkฤฑmdan รงฤฑkฤฑp Tรผrkiye’yi yeniden inลa edebilmek iรงin depremi unutmamalฤฑ, unutturmamalฤฑ ve bรถyle bir bedeli bir kez daha รถdememek iรงin depremler sonrasฤฑ gรถsterdiฤimiz dayanฤฑลmayฤฑ korumalฤฑyฤฑz.
