- Peki bu kaynak gerรงekten bulunamaz mฤฑ?
- Toplam yรผk 153 milyar dolar
- “Test yapฤฑlsa รถdenemeyeceฤi gรถrรผlรผrdรผ”
- Fazladan 750 milyon euro รถdendi
- “รanakkale Kรถprรผsรผ’nรผn bana ne faydasฤฑ var?”
- Havalimanlarฤฑna verilen garantiler
- ลehir Hastaneleriโnin payฤฑ
- “Kaynak verimsiz projelere aktarฤฑlฤฑyor”
- Peki bu kaynaklar รงalฤฑลanlar ve emekli iรงin kullanฤฑlamaz mฤฑ?
- “Asgari รผcretin 5 bin liraya รงฤฑkmasฤฑ mรผmkรผn”
- Bayram ikramiyesi 2 bin lira olabilirdi
- “Kaynak baลka yerde kullanฤฑlฤฑyor”
Tรผrkiye’de, hฤฑzlฤฑ artan enflasyon ve pahalฤฑlฤฑk son dรถnemde maaล ve gelirleri eritti. Ancak hรผkรผmet asgari รผcret artฤฑลฤฑna kapฤฑyฤฑ kapatmanฤฑn yanฤฑ sฤฑra emeklilerin bayram ikramiyesine de enflasyon zammฤฑ yapmadฤฑ.
Nedeni ise รถdenecek enflasyon farkฤฑna bรผtรงeden kaynak ayrฤฑlamamasฤฑ.
Peki bu kaynak gerรงekten bulunamaz mฤฑ?
ฤฐktisatรงฤฑlar kamu รถzel iล birliฤi projelerine verilen garantilere dikkat รงekiyor. Buna gรถre kamu kaynaklarฤฑnฤฑn nereye aktarฤฑlacaฤฤฑ bir tercih meselesi. ฤฐktidarฤฑn bu noktadaki tercihi ise “verimsiz” projelerden yana.
Tรผrkiye’de kamu รถzel iล birliฤi projelerine verilen garantiler รถnemli tartฤฑลma konularฤฑndan biri.
Toplam yรผk 153 milyar dolar
ลehir merkezinden uzak hastaneler, yeterli sayฤฑda yolcunun kullanmadฤฑฤฤฑ havalimanlarฤฑ, araรง sayฤฑsฤฑ รถngรถrรผlenden oldukรงa az olan kรถprรผ ve otoyollarโฆ
Tรผrkiye Ekonomi Politikalarฤฑ Araลtฤฑrma Vakfฤฑ’na (TEPAV) gรถre hรผkรผmet, havalimanฤฑ projelerine 7,3 milyar, otoyol ve kรถprรผ projelerine 32,1 milyar, ลehir hastanelerine 78,2 milyar, Akkuyu Nรผkleer Santrali iรงin ise 35 milyar dolarlฤฑk gelir garantisi saฤlamฤฑล durumda. Kamu รถzel iล birliฤi projelerine verilen gelir garantilerinin bรผtรงede oluลturduฤu toplam yรผk yaklaลฤฑk 153 milyar dolar.
Osmangazi Kรถprรผsรผ’nde 40 bin, Yavuz Sultan Selim Kรถprรผsรผ’nde 135 bin, รanakkale Kรถprรผsรผ’nde 45 bin araรง geรงiล garantisi bulunuyor.
DW Tรผrkรงe’ye konuลan Devlet Planlama Teลkilatฤฑ eski uzmanฤฑ Prof. Dr. Uฤur Emek, yapฤฑlan kรถprรผ ve otoyollarda gerรงekleลen gelirlerin garanti edilenin altฤฑnda kaldฤฑฤฤฑna iลaret ediyor: “Bu yollarฤฑn, kรถprรผlerin kullanฤฑlmadฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrรผyoruz. รรผnkรผ yanฤฑ baลฤฑnda bedava devlet yolu var.”
Sayฤฑลtay’ฤฑn tespitlerine gรถre, 2020 yฤฑlฤฑnda Avrasya Tรผneli iรงin 25 milyon 376 bin 878 araรง geรงiล garantisi verilmiลti. Ancak geรงen araรง sayฤฑsฤฑ 12 milyon 609 bin 103’te kaldฤฑ. Devletin kasasฤฑndan tรผneli iลleten ลirkete 456 milyon 310 bin TL รถdeme yapฤฑldฤฑ.
“Test yapฤฑlsa รถdenemeyeceฤi gรถrรผlรผrdรผ”
Uฤur Emek, Osmangazi Kรถprรผsรผ’nรผn รผcretinin yapฤฑlan sรถzleลmeye gรถre 668 lira olduฤunu sรถylรผyor. Kรถprรผden geรงiลi teลvik etmek iรงin รผcretin 184,5 liraya dรผลรผrรผldรผฤรผnรผ ifade eden Emek, aradaki 483,5 liralฤฑk farkฤฑn bรผtรงeden karลฤฑlandฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyor.
Emek, “Asgari รผcretin 4 bin 250 lira olduฤu bir รผlkede ฤฐstanbul’dan รงฤฑkฤฑp Gebze’ye ฤฐzmir, Bursa, Orhangazi, Balฤฑkesir, Savaลtepe’ye, ฤฐzmir’e gittiฤiniz zaman o projede 1065 lira tek yรถnlรผ รถdeme yapmanฤฑz gerekiyor sรถzleลmeye gรถre. Geri dรถnรผลte 1065 daha yapacaksฤฑnฤฑz. Size yapar mฤฑ 2130 lira. Zamanla gรถrdรผk ki bu รถdenemez. Test yapฤฑlmฤฑล olsaydฤฑ รถdenemeyeceฤini รถnceden gรถrecektik” diyor.
Ulaลtฤฑrma Bakanฤฑ Adil Karaismailoฤlu mart sonunda hรผkรผmetin gรผnlรผk 45 bin araรง geรงiล garantisi verdiฤi รanakkale Kรถprรผsรผ’nden bir gรผnde 6 bin araรง geรงtiฤini aรงฤฑkladฤฑ. Prof. Emek, รanakkale Kรถprรผsรผ iรงin de sรถzleลmede belirlenen 285 liralฤฑk geรงiล รผcretinin Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan tarafฤฑndan 200 lira olarak aรงฤฑklandฤฑฤฤฑnฤฑ hatฤฑrlatฤฑyor. Buradan da geรงiล baลฤฑna 85 lira devletin kasasฤฑndan รถdeniyor.
Fazladan 750 milyon euro รถdendi
Karayollarฤฑ Genel Mรผdรผrlรผฤรผ’nรผn bรผtรงesinin yรผzde 65’inin garanti รถdemelerine ayrฤฑldฤฑฤฤฑna iลaret eden Uฤur Emek, รanakkale Kรถprรผsรผ ile ilgili ise รถnemli bir detaya dikkat รงekiyor.
Emek, kรถprรผyรผ 2023 metre yapmak iรงin fazladan 513 metre uzatฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor: “รanakkale kรถprรผsรผnรผ yapmak 1960 yฤฑlฤฑndan beri bu iลletmecinin hayaliymiล. Ama onun hayalindeki proje, ki bunu yurt dฤฑลฤฑ kongrelerde falan sunmuลlar, 1510 metreymiล. Niye 2023 metre yapฤฑyorsunuz? Cumhuriyet’in 100’รผncรผ yฤฑlฤฑna denk geliyor, ne olacak รถyle yapฤฑlsa diyorlar. Efendim o 1510 metreyle 2023 metreyi karลฤฑlaลtฤฑฤฤฑmฤฑzda arada yรผzde 25 fark var. Kรถprรผnรผn maliyeti 3 milyar euro diyorsunuz. O zaman 750 milyon euroyu biz gรถsteriล iรงin sokaฤa atmฤฑลฤฑz.”
“รanakkale Kรถprรผsรผ’nรผn bana ne faydasฤฑ var?”
Bir projenin ulusal ekonomiye faydasฤฑ varsa bu projeye iliลkin kaynaฤฤฑn vergi mรผkelleflerinden saฤlanabileceฤini vurgulayan Emek, “Sosyal kapital iรงin eฤitimli insana ihtiyacฤฑmฤฑz var. O zaman Tรผrkiye’deki eฤitim sisteminin finansmanฤฑnฤฑ biz karลฤฑlayacaฤฤฑz. Saฤlฤฑklฤฑ insana ihtiyacฤฑmฤฑz var mฤฑ? Buna kimse itiraz edemeyecek. Hep beraber 84 milyon bunu รถdeyeceฤiz. Bunu adalet iรงin de sayabilirim, gรผvenlik iรงin de. รanakkale Kรถprรผsรผ’nรผn bana ne faydasฤฑ var? Birisi bana sรถylesin. Ben niye รถdรผyorum?” diye konuลuyor.
Havalimanlarฤฑna verilen garantiler
Kรถprรผ ve otoyollarฤฑn yanฤฑ sฤฑra havalimanlarฤฑnda da uรงuล garantilerine ulaลฤฑlamamasฤฑ nedeniyle; ลirketlere 2015’te 42, 2016’da 47.4, 2017’de 60, 2018’de 65, 2019’da 133, 2020’de 172 milyon dolar garanti รถdemesi yapฤฑldฤฑ.
Kรผtahya, Afyon ve Uลak illerine hizmet vermek รผzere 2012’de aรงฤฑlan Zafer Havalimanฤฑ da zarar etmeye devam ediyor. CHP Zonguldak Milletvekili Deniz Yavuzyฤฑlmaz’ฤฑn CฤฐMER’den aldฤฑฤฤฑ yanฤฑtlara gรถre, yolcu garantisi ile yapฤฑlan havalimanฤฑnฤฑ iลleten ลirkete 2012-2022 yฤฑllarฤฑ arasฤฑnda 53 milyon 982 bin euro garanti รถdemesi yapฤฑldฤฑ. Yฤฑlฤฑn ilk รผรง ayฤฑnda ลirkete รถdenecek garanti tutarฤฑ 1 milyon 734 bin 972 euroyu buldu. Bu rakam gรผncel kurla 27,5 milyon lirayฤฑ geรงiyor.
ลehir Hastaneleriโnin payฤฑ
Uฤur Emek, Saฤlฤฑk Bakanlฤฑฤฤฑ’nฤฑn bรผtรงesinin yรผzde 25’inin de ลehir hastaneleri iรงin ayrฤฑldฤฑฤฤฑna dikkat รงekiyor. Bรผtรงenin garantilerle doldurulduฤunu sรถyleyen Emek, saฤlฤฑk harcamalarฤฑnฤฑn milli gelirdeki payฤฑnฤฑn 3.8’e dรผลtรผฤรผne iลaret ediyor.
Prof. Dr. Emek, “รalฤฑลan devlet hastanelerini kapatฤฑyorsunuz. Onun yerine ลehir dฤฑลฤฑnda bir hastane yapฤฑyorsunuz. ลimdi bunun bir rasyonelliฤi olabilir mi” ifadelerini kullanฤฑyor.
“Kaynak verimsiz projelere aktarฤฑlฤฑyor”
Sฤฑnฤฑrlฤฑ kaynaklarฤฑn รถzenli kullanฤฑlmasฤฑ gerektiฤine iลaret eden Emek, “รnceliklendirme รงok รถnemli. Birincisi, verimsiz projeye para aktarฤฑyorsanฤฑz, รถncelikle verimsiz olduฤu iรงin kรถtรผ bir projeye para aktarmฤฑล olursunuz. ฤฐkincisi de daha iyi bir projeden vazgeรงmiล olursunuz. ฤฐki tane kรถtรผlรผk var burada” diyor.
Peki bu kaynaklar รงalฤฑลanlar ve emekli iรงin kullanฤฑlamaz mฤฑ?
Enflasyondaki hฤฑzlฤฑ yรผkseliลe raฤmen asgari รผcret artฤฑลฤฑna gitmeyen hรผkรผmet, emeklinin bayram ikramiyesine de zam yapmadฤฑ.
รalฤฑลma ve Sosyal Gรผvenlik Bakanฤฑ Vedat Bilgin, 19 Nisan’da yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, “Bayram ikramiyelerine yรถnelik artฤฑล gรผndemimizde yok. 28-29 Nisan’da รถdemeler yapฤฑlacak. ฤฐki bayramda maliyet 25 milyar lira seviyesinde. Emeklilere 1100 lira รถdenecek” dedi.
“Asgari รผcretin 5 bin liraya รงฤฑkmasฤฑ mรผmkรผn”
DW Tรผrkรงe’ye konuลan รงalฤฑลma ekonomisi uzmanฤฑ Prof. Dr. Aziz รelik, bรผtรงeden sermaye destekleri iรงin ayrฤฑlabilen kaynaklarฤฑn, emekliler iรงin ya da asgari รผcretin รผzerindeki prim yรผkรผnรผ azaltmak iรงin kullanฤฑlabileceฤine dikkat รงekiyor.
รelik’e gรถre devlet, emekli aylฤฑk ve gelirlerinin artฤฑrฤฑlmasฤฑ iรงin Sosyal Gรผvenlik Kurumu’na bรผtรงeden kaynak aktarabilir. Sosyal Gรผvenlik Kurumu da emeklilere daha iyi bir aylฤฑk ve bayram ikramiyesi รถdeyebilir.
Sosyal gรผvenlik prim รถdemelerinde iลverenlerin yรผzde 5’lik payฤฑnฤฑn devlet tarafฤฑndan karลฤฑlandฤฑฤฤฑnฤฑ belirten รelik, son 10 yฤฑlda bรผtรงeden iลverenlere aktarฤฑlan sigorta primi desteฤinin 174 milyar lirayฤฑ bulduฤunu sรถylรผyor. Sadece 2021 yฤฑlฤฑnda aktarฤฑlan 25 milyar TL’nin bรผtรงenin yaklaลฤฑk yรผzde 2’sine karลฤฑlฤฑk geldiฤine dikkat รงekiyor.
“ฤฐลverene nasฤฑl prim desteฤi saฤlanฤฑyorsa asgari รผcretli รผzerindeki sigorta primi yรผkรผ de Hazine tarafฤฑndan ya da bรผtรงeden karลฤฑlanabilir” diyen รelik’e gรถre bu ลekilde 4 bin 250 lira iรงin olan asgari รผcretin hiรงbir zam yapฤฑlmadan 5 bin lira olabilmesi mรผmkรผn.
Bayram ikramiyesi 2 bin lira olabilirdi
Son dรถnemin รถnde gelen tartฤฑลma konularฤฑndan biri de kur korumalฤฑ mevduatlar. Dรผzenlemeye gรถre ลirketler ve kurumlar, dรถviz ya da altฤฑn hesaplarฤฑnฤฑ, kur รผzerinden Tรผrk Lirasฤฑ mevduatlara รงevirebiliyor. TL’nin dรถvize karลฤฑ dรผลรผลรผnรผn banka faiz oranlarฤฑnฤฑ aลmasฤฑ durumunda ise bu kurum ve ลirketlerin uฤradฤฑฤฤฑ zararlar telafi ediliyor. Ancak dรผzenleme yรผksek gelir grubuna servet transferi yapฤฑldฤฑฤฤฑ yรถnรผnde eleลtiriliyor.
Aziz รelik, kur korumalฤฑ mevduat hesaplarฤฑ iรงin bรผtรงeden sadece mart ayฤฑnda 11,7 milyar liralฤฑk kaynak aktarฤฑldฤฑฤฤฑna iลaret ediyor.
Tรผrkiye’de 13,6 milyon emekli bulunduฤunu belirten รelik, “11,7 milyar lira bayram ikramiyesine aktarฤฑlsaydฤฑ, emekliye 856 lira daha รถdenebilecek ve bayram ikramiyesi 1956 liraya ulaลacaktฤฑ” diyor.
“Kaynak baลka yerde kullanฤฑlฤฑyor”
Aziz รelik’e gรถre, kur garantili mevduat sahipleri, araรง garantili kรถprรผler, yollar ve hasta garantili hastanelere verilen destekler ciddi bir yรผk oluลturmalarฤฑnฤฑn yanฤฑ sฤฑra bรผtรงede kaynak olduฤunun da bir iลareti: “Yani kaynak var mฤฑ? Evet, kaynak var ama kaynak baลka yerlere kullanฤฑlฤฑyor.”
ฤฐktisatรงฤฑlara gรถre, iktidarฤฑn bรผtรงe planlamasฤฑndaki tercihleri nedeniyle, geniล halk kesimlerinden alฤฑnan vergilerle elde edilen kamu kaynaklarฤฑ, sermaye ve yรผksek gelir gruplarฤฑna aktarฤฑlฤฑyor.
Tรผrkiye’de 1986-2020 yฤฑllarฤฑ arasฤฑnda imzalanan 252 adet kamu รถzel iล birliฤi sรถzleลmesinin yรผzde 70’i 2003 yฤฑlฤฑndan sonrasฤฑna ait.
