Avengers serisinin ‘kรถtรผ karakteri’ Thanos’un hedefi, kaynaklarฤฑn sฤฑnฤฑrlฤฑ, ihtiyaรงlarฤฑn ise sฤฑnฤฑrsฤฑz olduฤu bir evrende canlฤฑlarฤฑn yarฤฑsฤฑnฤฑ yeryรผzรผnden silmek.
Giลe rekorlarฤฑ kฤฑran serinin son filmi Avengers: Endgame’in kahramanlarฤฑ da Thanos’un sihirli sonsuzluk eldiveniyle yarattฤฑฤฤฑ yฤฑkฤฑmฤฑn yaralarฤฑnฤฑ sarmaya, evreni eski haline getirmeye รงalฤฑลฤฑyor.
Peki 8 milyar nรผfuslu bir dรผnyaya geri dรถnmek ister miydik? Yoksa Thanos haklฤฑ mฤฑ? Biraz hareket alanฤฑmฤฑz olsaydฤฑ toplumlar olarak daha mutlu yaลayacaฤฤฑmฤฑz fikri doฤru mu?
BBC’nin ekonomi programฤฑ “Aลaฤฤฑ Yukarฤฑ: ฤฐstatistiklerin Ardฤฑnda”, bu soruyu uzmanlara sordu.
Programฤฑn sunucusu รผnlรผ ekonomist Tim Harford, antrolopoloji profesรถrรผ Sharon DeWitte ve kurgu filmlerin arka planฤฑndaki ekonomiyi araลtฤฑran blog yazarฤฑ Zachary Feinstein ile beraber, “Thanos’un ekonomisini” araลtฤฑrdฤฑ.
Sharon DeWitte yaptฤฑฤฤฑ araลtฤฑrmalar รผzerinden, bรถyle bir senaryoda insanlarฤฑn yaลam sรผresinin uzayacaฤฤฑnฤฑ รถne sรผrรผyor.
DeWitte, 14 yรผzyฤฑlda Asya ve Avrupa nรผfusunda yรผzde 30 ila yรผzde 60 arasฤฑnda dรผลรผลe neden olan Bรผyรผk Veba’yฤฑ inceliyor. O dรถnemde ortalama olarak bรถlgedeki nรผfusun yarฤฑya yakฤฑnฤฑ yaลamฤฑnฤฑ yitirmiลti.
Sharon DeWitte, o dรถnem salgฤฑna yakalanarak hayatta kalanlar ve รถlenlerin iskeletleri ve kalฤฑntฤฑlarฤฑ incelendiฤinde, Bรผyรผk Veba’nฤฑn aslฤฑnda geรงici olarak da olsa insan hayatฤฑnฤฑ uzattฤฑฤฤฑna, insan saฤlฤฑฤฤฑnฤฑ olumlu etkilediฤine dair bulgulara ulaลtฤฑklarฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
DeWitt ลรถyle devam ediyor:
“Belki de vebadan 200 yฤฑl sonra dahi insanlar daha uzun yaลฤฑyordu. Veba nedeniyle รงok kฤฑsa sรผrede รงok fazla insan รถldรผ ve iล gรผcรผnde keskin bir dรผลรผล yaลandฤฑ. Bu, hayatta kalanlar iรงin eskisine gรถre daha fazla ekonomik fฤฑrsat anlamฤฑna geliyordu. Reel รผcretler ve insanlarฤฑn satฤฑn alฤฑm gรผcรผ artmฤฑลtฤฑ.
“รrneฤin ฤฐngiltere’de tarฤฑm iลรงilerin aldฤฑฤฤฑ reel รผcretin iki katฤฑna รงฤฑktฤฑฤฤฑ gรถrรผlรผyor. Alฤฑm gรผcรผ artฤฑnca, beslenme kaliteleri de arttฤฑ.”
DeWitt, Thanos’un ekonomi modelini destekliyor ancak katliamsฤฑz ve daha ideal bir yol var mฤฑ diye incelenmesini de รถneriyor.
Washington รniversitesi profesรถrรผ Zachary Feinstein ise Thanos yanlฤฑsฤฑ deฤil.
Feinstein, “Fictionomics” adฤฑnฤฑ verdiฤi blogda paylaลtฤฑฤฤฑ yazฤฑlarda Game of Thrones’dan Yฤฑldฤฑz Savaลlarฤฑ serisine pek รงok kรผlt filmin arka planฤฑndaki ekonomiye kafa yoruyor.
Thanos’un idealindeki sistemin ise ekonomi iรงin olumsuz bir senaryo olacaฤฤฑnฤฑ savunuyor.
Feinstein’ฤฑn รงฤฑkฤฑล noktasฤฑ da, kara mizaha dayalฤฑ bir tรผr risk รถlรงme metodu olan “otobรผs faktรถrรผ” kavramฤฑ:
“Otobรผs faktรถrรผ kavramฤฑ ลu soruyu sorar: Bir ลirketin รงalฤฑลanlarฤฑndan kaรงฤฑ bir anda yok olursa- ya da ‘otobรผsรผn altฤฑnda kalฤฑrsa’- gereken kurumsal bilgi ve gereken vasฤฑflara sahip personel yetersizliฤi sonucu ลirket รงalฤฑลamaz hale gelir?
“Bir toz bulutuyla, รงalฤฑลanlarฤฑnฤฑzฤฑn yarฤฑsฤฑnฤฑ kaybettiฤinizi hayal edelim. Bu durumda uzmanlฤฑk alanฤฑ olan her tรผrlรผ ลirket, otobรผs faktรถrlerini aลardฤฑ. Belki kรผรงรผk ลirketler hayatta kalฤฑrdฤฑ ama bu sanal alemde Google, Amazon ve Facebook gibi dev ลirketler รงok ciddi sorunlar yaลardฤฑ. “
Feinstein’ฤฑn bahsettiฤi senaryoda sadece belli kiลilerin bildiฤi, รถrneฤin kurumsal e-mail sistemine eriลim ลifresi gibi kritik bilgiler de yeryรผzรผnden silinmiล oluyor.
2008 ekonomik krizini รถrnek veren Feinstein, krizin ABD’deki mortgage kriziyle baลladฤฑฤฤฑnฤฑ hatฤฑrlatฤฑyor:
“Thanos’un senaryosunda ev ihtiyacฤฑ olan insan sayฤฑsฤฑ da yarฤฑya inecek, talep azalacak ve ev fiyatlarฤฑ รถnemli รถlรงรผde dรผลecek. Bu iyi bir haber gibi gรถrรผnse de รงok az kiลiye yarayacak ve ekonomide durgunluk yaลanacak. 2008’deki kรผresel finansal krizi durgunluฤa neden oldu ve depresyona dรถnรผลmesini engelleyen ลey de, ABD ve ฤฐngiltere Merkez Bankalarฤฑ’nda รงalฤฑลan vasฤฑflฤฑ ekonomistlerin yoฤun รงabalarฤฑydฤฑ. Bahsettiฤimiz senaryoda bu insanlarฤฑ kaybederdik ve yine otobรผs faktรถrรผ devreye girerdi.”
Thanos’un idealindeki dรผnya, ฤฐngiliz nรผfus bilimci ve iktisatรงฤฑ Thomas Robert Malthus’un teorisiyle iliลkilendiriliyor.
Malthus’un teorisine gรถre nรผfus artฤฑลฤฑ her zaman varolan sฤฑnฤฑrlฤฑ kaynaklarla sฤฑnฤฑrlฤฑ olacak ve kaynak fazlasฤฑ olsa dahi nรผfus yine ona ulaลacak.
Feinstein “ABD ve ฤฐngiltere’deki durum dรผnyanฤฑn ve ekonomilerin bugรผn bรถyle รงalฤฑลmadฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor” diyor ve ekliyor:
“Malthus yanฤฑlฤฑyor. Thanos da รถyleโฆ”
