Tรผrkiye, dรถviz krizi ve enflasyonun yarattฤฑฤฤฑ ekonomik รงalkantฤฑlarla boฤuลurken son dรถnemde uzmanlar รผlkenin risk seviyesinin alarm verdiฤini belirterek olasฤฑ bir borรง krizinin รผlke ekonomisine bรผyรผk zararlar verebileceฤi gรถrรผลรผnรผ dillendirmeye baลladฤฑ.
Tรผrkiyeโnin kredi iflas riskinin (CDS) yรผkselmesi ve buna paralel olarak borรงlanma maliyetlerinin artmasฤฑ, Tรผrkiyeโnin olasฤฑ bir borรง krizi riski iรงinde bulunup bulunmadฤฑฤฤฑ konusunda soru iลaretleri yarattฤฑ.
Kredi derecelendirme kuruluลlarฤฑnฤฑn da Tรผrkiyeโnin finansal yรผkรผmlรผlรผklerini yerine getirme kabiliyeti ile ilgili gรถrรผnรผmรผnรผ negatif seviyede tutmasฤฑ bu korkuyu tetikledi.
Peki Tรผrkiyeโnin dฤฑล borรงlarฤฑ ile ilgili tablo ne durumda ve uzmanlar borรง krizi riskini nasฤฑl deฤerlendiriyor?
Tรผrkiyeโnin 5 yฤฑllฤฑk kredi risk primi geรงen haftalarda 900 puana yaklaลtฤฑktan sonra geรงen haftayฤฑ 840 puan civarฤฑnda tamamladฤฑ. CDS, yani kredi risk primi, รผlkelerin ekonomik ve politik risk geliลmesine gรถre deฤiลiyor.
CDSโin 900 baz puana yaklaลmasฤฑ dฤฑล borรงlanma maliyetini รงift haneye getirirken, borรงlanma maliyetinin artmasฤฑ รถdemeler dengesi krizi riskinin arttฤฑฤฤฑna da iลaret ediyor.
Hazine ve Maliye Bakanlฤฑฤฤฑ verilerine gรถre Tรผrkiyeโnin brรผt dฤฑล borรง stoku 31 Mart itibarฤฑyla 451,2 milyar dolar, net dฤฑล borรง stokunun ise 231,4 milyar dolar olarak aรงฤฑkladฤฑ.
Tรผrkiye Cumhuriyet Merkez Bankasฤฑ (TCMB) verilerine gรถre, Tรผrkiyeโde vadesine 1 yฤฑl veya daha az kalmฤฑล dฤฑล borรง verisi kullanฤฑlarak hesaplanan โkalan vadeye gรถre kฤฑsa vadeli dฤฑล borรง stokuโ mayฤฑs ayฤฑ itibariyle 182,3 milyar dolarla rekor seviyelerde seyretmeye devam etti.
Mayฤฑs sonu itibarฤฑyla, Tรผrkiyeโnin kฤฑsa vadeli dฤฑล borรง stoku, 2021 yฤฑl sonuna gรถre yรผzde 10,6 oranฤฑnda artฤฑลla 134,5 milyar dolar olarak gerรงekleลti. Kamu sektรถrรผnรผn kฤฑsa vadeli borcu ise 2021 yฤฑl sonuna gรถre yรผzde 9,5 oranฤฑnda artarak 24,3 milyar dolar arttฤฑ.
Tรผrkiyeโnin dฤฑล borรงlara iliลkin gรถrรผnรผmรผ bu ลekilde gerรงekleลirken รผlkede daha รถnce yaลanan krizler de hafฤฑzalardaki yerlerini koruyor.
Tรผrkiyeโde Osmanlฤฑ Devletiโnin batmasฤฑnda etkisi olan borรง krizi Cumhuriyet dรถneminde รผรง kere yaลandฤฑ. Yaลanan 3 borรง krizinin de ardฤฑndan siyasal iktidarlar deฤiลti. Tรผrkiyeโnin ilk borรง krizi 1958 yฤฑlฤฑnda Adnan Menderes hรผkรผmeti dรถneminde, ikinci borรง krizi 1978โde Sรผleyman Demirel hรผkรผmeti dรถneminde ve 2000โde Bรผlent Ecevit hรผkรผmeti dรถneminde yaลandฤฑ.
Borรง krizlerinin yaลandฤฑฤฤฑ yฤฑllar aynฤฑ zamanda Tรผrkiye’nin en bรผyรผk ekonomik krizleri yaลadฤฑฤฤฑ yฤฑllar oldu. Tรผrkiye tarihinde รงok fazla ekonomik kriz yaลansa da bu ekonomik krizlerin borรง krizi ile birleลtiฤi dรถnemlerin sonucunda faizler yรผkseldi ve ekonomi daraldฤฑ. Son borรง krizi sonrasฤฑnda 2001โde Tรผrkiye ekonomisi yรผzde 9 kรผรงรผldรผ.
En riskli 20. รผlke Tรผrkiye
Geรงtiฤimiz hafta Bloombergโde yer alan bir analizde ise Tรผrkiyeโnin borรง krizi riskinin bulunduฤu belirtildi.
Analizde geliลmekte olan รผlkelerin รงeyrek trilyon dolarlฤฑk borรง yรผkรผ nedeniyle dรผnyanฤฑn tarihi bir temerrรผt zinciri riskiyle karลฤฑ karลฤฑya olduฤu belirtilirken Tรผrkiye de riskli รผlkeler arasฤฑnda sฤฑralandฤฑ. Bahsi geรงen รผlkeler sฤฑrasฤฑyla El Salvador, Gana, Tunus, Pakistan, Mฤฑsฤฑr oldu. Listenin 20. sฤฑrasฤฑndaysa Tรผrkiye yer aldฤฑ.
Kredi gรถrรผnรผmleri negatif
Bununla birlikte kredi derecelendirme kuruluลlarฤฑ da Tรผrkiyeโnin finansal yรผkรผmlรผlรผklerini yerine getirme kabiliyetini รถlรงen notlarฤฑnฤฑ dรผลรผk seviyelerde tutmaya devam etti. รnceki hafta uluslararasฤฑ kredi derecelendirme kuruluลu Fitch Ratings, yayฤฑmladฤฑฤฤฑ raporda Tรผrkiyeโnin kredi notunu B+’dan Bโye indirdiฤini, gรถrรผnรผmรผnรผ ise โnegatifโ olarak teyit ettiฤini aรงฤฑkladฤฑ.
S&P son not gรผncellemesini Aralฤฑk 2021’de yapmฤฑลtฤฑ. S&Pโye gรถre, Tรผrkiyeโnin kredi notu B+’da kalฤฑrken gรถrรผnรผm duraฤandan negatife dรถndรผ. Moody’s ise Eylรผl 2020’de Tรผrkiyeโnin kredi notunu B1โden B2โye dรผลรผrmรผลtรผ. Tรผrkiyeโnin kredi notu รผรง kuruluลa gรถre de โรงok spekรผlatifโ statรผsรผnde bulunuyor.
Tรผrkiyeโnin kredi notlarฤฑ 2001 seviyelerine yakฤฑn bir yerde bulunurken โiflasโ dahil 9 kรผmenin bulunduฤu notlandฤฑrma sisteminde Tรผrkiye 6. kรผmede bulunuyor. Kuruluลlarฤฑn notlarฤฑ ana olarak โyatฤฑrฤฑm yapฤฑlabilirโ ve โspekรผlatifโ diye ikiye ayrฤฑlฤฑyor. Tรผrkiyeโnin gรถrรผnรผmรผ negatif olduฤu iรงin spekรผlatif olarak sฤฑnฤฑflandฤฑrฤฑlฤฑyor.
Tรผrkiyeโnin borรงlarฤฑyla ilgili gรถrรผnรผm kรถtรผleลirken iktisatรงฤฑlar da borรง krizlerinin yarattฤฑฤฤฑ bรผyรผk risklere dikkat รงekiyor. Uzmanlar รผlkenin temerrรผt riski iรงinde bulunup bulunmadฤฑฤฤฑ konusunda farklฤฑ gรถrรผลte olsa da borรงlarฤฑn ekonomiyi kฤฑrฤฑlgan hรขle getirdiฤi konusunda hemfikir.
Borรง krizi riski var mฤฑ?
Konu ile ilgili Sozcu.com.trโye deฤerlendirmelerde bulunan iktisatรงฤฑ Prof. Dr. Hayri Kozanoฤlu Tรผrkiyeโnin รงok uzak olmayan bir gelecekte dฤฑล borรง รถdeme kriziyle karลฤฑlaลma olasฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑn yรผksek olduฤunu belirtti.
Tรผrkiye’nin 1 yฤฑl iรงerisinde รงevrilmesi gereken 182 milyar dolar kฤฑsa vadeli borcu olduฤunu hatฤฑrlatan Kozanoฤlu, โBunun bir kฤฑsmฤฑ ticari krediler ve yabancฤฑlarฤฑn dรถviz mevduatlarฤฑ. Bunlarฤฑ bir yana bฤฑraksak dahi, 2022 sonuna kadar รถdenmesi gereken 49,6, 2023’te รถdenmesi gereken 50,6 milyar dolar fiili borรง bulunuyor. Bunun 36 milyar dolarฤฑ รถzel sektรถrรผn borcuโ dedi.
Kozanoฤlu ayrฤฑca, โCari aรงฤฑฤฤฑn da 40 milyar dolara doฤru gittiฤini dรผลรผnรผrsek ciddi bir dรถviz gereksinimi var. Geรงmiลte bu bir ลekilde fonlanabiliyordu. Ancak bugรผn baลta ABD ve Avrupa faiz artฤฑลlarฤฑyla dรผnyada hem bir โgรผvenli limanโ arayฤฑลฤฑ var hem de getiriler yรผkselmiล durumda. O nedenle kรผresel ortam uygun deฤilโ deฤerlendirmesinde bulundu.
Kozanoฤlu Tรผrkiye’nin CDS priminin 840’a, รผlkenin eurobondlarฤฑnฤฑn (yurt dฤฑลฤฑna ihraรง edilen dรถviz cinsi tahvil) faizinin ise yรผzde 11 civarฤฑna yรผkselmesinin borรง maliyetlerini artฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ hatฤฑrlatarak, โO nedenle รงok uzak olmayan bir gelecekte dฤฑล borรง รถdeme kriziyle karลฤฑlaลma olasฤฑlฤฑฤฤฑ oldukรงa yรผksek gรถrรผnรผyorโ dedi.
‘IMF seรงeneฤi รผlkeye bedel รถdetir’
Tรผrkiyeโnin olasฤฑ bir borรง krizine girmesi durumunda neler olabileceฤine iliลkin senaryolara da deฤinen Kozanoฤlu IMF seรงeneฤinin masaya gelebileceฤini aktardฤฑ. Kozanoฤlu Tรผrkiyeโnin daha รถnce borรง krizleri nedeniyle IMF ile anlaลarak ciddi bedeller รถdemek zorunda bฤฑrakฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti.
Kozanoฤlu, โTรผrkiye 1979-80,1994 ve 2001 ekonomik krizlerini hep bir dรถviz ve dฤฑล borรง krizi olarak yaลadฤฑ. Her defasฤฑnda IMF kapฤฑsฤฑna gidilmek zorunda kalฤฑndฤฑ. IMF fonlarฤฑyla iflastan kurtulduysa da emekรงilere ciddi bedeller รถdeten, kamu varlฤฑklarฤฑnฤฑn รถzelleลtirilmesine yol aรงan, tarฤฑm kesimine destekleri budayan kemer sฤฑkma รถnlemleri uygulandฤฑ. Bunu da arzu etmiyorum, ancak aksi halde dฤฑล borรงlarฤฑn servisinin olanaklฤฑ olmadฤฑฤฤฑnฤฑ dรผลรผnรผyorumโ dedi.
Kozanoฤlu, dฤฑล borรงlarฤฑn yeniden takvimlendirilmesini iรงeren kamucu, halkรงฤฑ bir programฤฑn uygulanmasฤฑ gerektiฤini ancak ufukta AKP giderse bile bรถyle bir programฤฑ uygulayacak bir alternatif gรถrรผnmediฤini belirtti.
ฤฐktisatรงฤฑ Dr. Cem Oyvat ise yakฤฑn vadede Tรผrkiye’nin temerrรผt riski olmadฤฑฤฤฑ gรถrรผลรผnde.
Tรผrkiye’de toplam dฤฑล borcun milli gelire oranฤฑnฤฑn da 2019-2020 yฤฑllarฤฑna kฤฑyasla daha kรถtรผ olmadฤฑฤฤฑnฤฑ ve toplam dฤฑล borcunun GSYH’ye oranฤฑnฤฑn 2000โlerin baลฤฑndaki duruma gรถre daha iyi olduฤunu belirten Oyvat, โYakฤฑn zamanda Tรผrkiye’nin temerrรผt riski olduฤunu dรผลรผnmรผyorumโ deฤerlendirmesinde bulundu. Ancak Oyvat, bu duruma raฤmen borรงlarฤฑn Tรผrkiye ekonomisi iรงin รถnemli bir problem olduฤunu belirtti.
Oyvat ลu deฤerlendirmelerde bulundu:
โBen yakฤฑn zamanda Tรผrkiye’nin temerrรผt riski olduฤunu dรผลรผnmรผyorum. Kamu sektรถrรผ ve TCMB’nin toplam dฤฑล borcunun GSYH’ye oranฤฑ 2022’in 1.รงeyreฤine gรถre yรผzde 26.7. Bir karลฤฑlaลtฤฑrma yaparsak 2000’lerin baลฤฑnda bu sayฤฑ yรผzde 38’lerdeydi ve Tรผrkiye o dรถnemde temerrรผde gitmedi. Tabii รถzel sektรถrรผn dฤฑล borรงlarฤฑnฤฑn bir kฤฑsmฤฑnฤฑ devletin รผstlenmesi gibi bir risk var. Ama Tรผrkiye’de toplam (รถzel+kamu) dฤฑล borcun milli gelire oranฤฑ da 2019-2020 yฤฑllarฤฑna kฤฑyasla daha kรถtรผ deฤil.
Borรงlar Tรผrkiye iรงin bรผyรผk bir problem
Yerel para cinsinden olan borรงlar (buna KKM’nin getireceฤi maliyeti de katabiliriz) ise bir รผlkeyi temerrรผde zorlamaz. Ama bu demek deฤil ki, borรงlar Tรผrkiye iรงin รถnemli bir problem deฤil. Geรงtiฤimiz aylarda hazinenin รถdeyeceฤi iรง borรง faizi anaparayฤฑ geรงti. Devletin daha yรผksek faiz รถdemesi, kamu kaynaklarฤฑnฤฑn daha bรผyรผk bรถlรผmรผnรผn rantiye kesimine aktarฤฑlmasฤฑ anlamฤฑna geliyor. Maalesef Tรผrkiye’nin artan risk primi de bu durumu kรถtรผleลtiriyorโ
รnรผmรผzdeki aylarda borรงlarฤฑn dฤฑลฤฑnda KKM’nin de devletin รผzerindeki yรผkรผ artฤฑracaฤฤฑnฤฑ belirten Oyvat, โรรผnkรผ Tรผrkiyeโnin bunca kur ลokuna raฤmen hรขlรข รงok ciddi bir cari aรงฤฑk verdiฤini ve Tรผrkiye’ye anlamlฤฑ bir sermaye giriลi olmadฤฑฤฤฑnฤฑ ve TCMB’nin rezervlerini tรผkettiฤini dรผลรผnรผrsek, รถzellikle turizm gelirlerinin azalacaฤฤฑ sonbaharda dรถviz kurunun ciddi bir oranda yukarฤฑ gideceฤini gรถrmemiz sรผrpriz olmazโ dedi.
Dรถviz kurundaki artฤฑลlarฤฑn Kur Korumalฤฑ Mevduat yolu ile, hazine ve TCMB’den varlฤฑklฤฑ kesime ciddi bir servet aktarฤฑlmasฤฑna yol aรงtฤฑฤฤฑnฤฑ belirten Oyvat son olarak, โKamunun borรงlarฤฑnฤฑn dฤฑลฤฑnda, รถzel sektรถrรผn de kฤฑsa vadeli dฤฑล borรง stoku Mayฤฑs 2022’de, 2021’in sona gรถre yรผzde 10 artarak 80 milyar dolarฤฑn รผzerine รงฤฑktฤฑ. รzel sektรถrรผn artan kฤฑsa vadeli dฤฑล borรง stoku da; firmalarฤฑ kur ลoklarฤฑna karลฤฑ daha kฤฑrฤฑlgan hale getiriyorโ deฤerlendirmesinde bulundu.
