Mevcut ลartlarda kurdaki yรผkseliล trendinin sรผreceฤine yรถnelik tahminler akฤฑllara, Tรผrkiye’nin son 30 yฤฑlda yaลadฤฑฤฤฑ ekonomik krizleri getirdi.
BBCโnin haberine gรถre, Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan 2018’de Tรผrk Lirasฤฑ’nฤฑn sert deฤer kaybettiฤi dรถnemde, yaลananlarฤฑn 1994, 2001 ve 2007 krizlerinden farklฤฑ olduฤunu sรถylemiลti.
Tรผrkiye’nin yakฤฑn tarihinde yaลanan bu krizlerin nedenleri nelerdi. Bu dรถnemlerde neler yaลandฤฑ?
1994 krizi
Tรผrkiye’de bugรผn ekonomistler tarafฤฑndan kรถtรผ ekonomi yรถnetimi ve popรผlist politikalarฤฑn yol aรงtฤฑฤฤฑ krizlerin en รถnde gelen รถrnekleri arasฤฑnda gรถsteriliyor.
1990’lฤฑ yฤฑllarฤฑnda devlet aฤฤฑrlฤฑklฤฑ olarak harcamalarฤฑ iรงin kamu bankalarฤฑndan borรง kullanmaya baลladฤฑ ve zaman iรงerisinde รงok ciddi bir borรง yรผkรผnรผn altฤฑna girdi.
Bu dรถnemde, รถzel bankalarda yรผksek faiz vererek mevduat topladฤฑ ve kamuya da yรผksek faizle krediler verdi.
Eski Cumhurbaลkanฤฑ Turgut รzal’ฤฑn hayatฤฑnฤฑ kaybetmesinin ardฤฑndan yerine Sรผleyman Demirel’in seรงilmesiyle Tansu รiller de 1993 yฤฑlฤฑnda baลbakanlฤฑk koltuฤuna oturdu.
รiller, ekonomi yรถnetiminde sรถz sahibi olan tรผm kamu kurumlarฤฑnฤฑ kendine baฤladฤฑ.
1993 yฤฑlฤฑ sonlarฤฑnda ve 1994 baลฤฑnda hem bรผtรงe hem de cari aรงฤฑk รงok ciddi dรผzeylere yรผkselmiลti.
Hรผkรผmet, kamunun borรง yรผkรผnรผ azaltmak iรงin faizleri indirmeyi hedefleyen bir dizi adฤฑm attฤฑ. Bunlar arasฤฑnda Hazine’nin borรงlanma ihalelerinin iptali ve tahvil ile bonodan elde edilen faiz gelirleri รผzerindeki vergi oranlarฤฑnฤฑn artฤฑrฤฑlmasฤฑ da yer alฤฑyordu.
Borรงlanma ihalelerinin iptaliyle yaลanan gelir kaybฤฑnฤฑ engellemek iรงin hรผkรผmet “PTT’nin T’sini satmaya” karar verdi. Telefon hizmetlerinin รถzelleลtirilmesi iรงin ihale sรผreci baลlatฤฑldฤฑ.
O dรถnemde Tรผrkiye’nin toplam borcu 40 milyar dolar civarฤฑnda bulunuyordu. รzelleลtirmeden beklenen gelir iรงin de 35-40 milyar dolar biri sayฤฑlar telaffuz ediliyordu.
Ancak, bu รถzelleลtirme sรผreci Anayasa Mahkemesi tarafฤฑndan iptal edildi. Bunun รผzerine Tรผrkiye’den รงok ciddi sermaye รงฤฑkฤฑลฤฑ gรถrรผlรผrken, uluslararasฤฑ kredi derecelendirme kuruluลlarฤฑ da not dรผลรผrdรผ.
Sermaye รงฤฑkฤฑลฤฑyla birlikte Ocak 1994’te dolar bir gรผnde yรผzde 14 deฤer kazandฤฑ. Ocak ile ekonomik bir dizi รถnlemin alฤฑndฤฑฤฤฑ Nisan aylarฤฑ arasฤฑnda lira, dolar karลฤฑsฤฑnda yรผzde 160’ฤฑn รผzerinde deฤer kaybetti.
รiller baลbakanlฤฑฤฤฑndaki hรผkรผmet, 5 Nisan 1994 tarihinde bir ekonomik รถnlem paketi aรงฤฑkladฤฑ.
Bu kararlar kapsamฤฑnda lirada devalรผasyona gidilirken, baลka TEKEL รผrรผnleri ve akaryakฤฑt olmak รผzere vergi oranlarฤฑnda รงok ciddi artฤฑลlar yapฤฑldฤฑ. Tรผrkiye, Mayฤฑs 1994’te Uluslararasฤฑ Para Fonu (IMF) ile 14 aylฤฑk bir stand-by anlaลmasฤฑ imzalandฤฑ.
2001 krizi
1990’lฤฑ yฤฑllar, Tรผrkiye iรงin siyasette sฤฑkฤฑntฤฑlar ve bozuk ekonomik temellerin yarattฤฑฤฤฑ รงalkantฤฑlarla geรงti.
1994 krizinin ardฤฑndan ekonomide geรงici bir rahatlama olmuล olsa da yapฤฑsal reformlarฤฑn yapฤฑlmamasฤฑ temeldeki sorunlarฤฑ รงรถzmeyi geciktirdi.
1998 yฤฑlฤฑnda Tรผrkiye’nin en รถnemli ticaret ortaklarฤฑndan Rusya’nฤฑn krize girmesi ve 1999 yฤฑlฤฑnda yaลanan Marmara Depremi’nin bรผtรงe รผzerinde yarattฤฑฤฤฑ ek baskฤฑlar, ekonomik sฤฑkฤฑntฤฑlarฤฑn katlanmasฤฑna neden oldu.
2000 senesinin baลฤฑndan itibaren Tรผrkiye ekonomisinin tekrar bir krize girebileceฤi uyarฤฑlarฤฑ yapฤฑlmaya baลlandฤฑ.
Tรผrkiye’nin o dรถnemde uyguladฤฑฤฤฑ IMF programฤฑ รงok yรผksek dรผzeylerde seyreden enflasyonun dรผลรผrรผlmesini amaรงlฤฑyordu.
Program kapsamฤฑnda serbest faiz, sabit kur rejimi uygulanฤฑyordu. Kur, Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn her gรผn iรงin aรงฤฑkladฤฑฤฤฑ kurda sabit tutulurken, faiz oranlarฤฑ ise piyasa tarafฤฑndan belirleniyordu.
Ekonomiye ilk darbe Kasฤฑm ayฤฑnda yaลanan likidite krizi oldu. Bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnรผn yฤฑl sonuna doฤru aรงฤฑk pozisyonlarฤฑnฤฑ kapatma arayฤฑลฤฑna girmesiyle faizler bir anda hฤฑzlฤฑ bir ลekilde yรผkseldi.
Elinde yรผklรผ miktarda Hazine bonosu bulunan bankalar bunu finanse etmekte zorlandฤฑ. Yaลanan sฤฑkฤฑntฤฑlarฤฑn yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑyฤฑ kaygฤฑlandฤฑrmasฤฑyla yรผklรผ miktarda fon รงฤฑkฤฑลฤฑ yaลandฤฑ. Bankalar arasฤฑ piyasada gecelik faiz oranฤฑ yรผzde 1000’in รผzerine รงฤฑkarken, Kasฤฑm 2000’de aylฤฑk ortalamasฤฑ yรผzde 223 oldu.
Bu dรถnemde elinde yรผklรผ Hazine tahvili bulunan Demirbank, bu likidite krizinden รงok etkilenen bankalardan biri oldu ve Tasarruf Mevduatฤฑ Sigorta Fonu’na (TMSF) devredildi.
Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn IMF’nin de desteฤiyle piyasayฤฑ fonlamasฤฑyla รงalkantฤฑ da bir sรผreliฤine duruldu. Ancak faizler kriz รถncesinden daha yรผksek dรผzeylerde kalmayฤฑ sรผrdรผrdรผ.
Bu durum, รถzellikle gecelik borรงlanma ihtiyacฤฑ yรผksek olan kamu bankalarฤฑ ve portfรถyรผnde yรผksek miktarda tahvil bulunduran diฤer bankalar รผzerinde ek bir baskฤฑ yarattฤฑ.
19 ลubat 2001 tarihinde yapฤฑlan Milli Gรผvenlik Kurulu (MGK) toplantฤฑsฤฑnda yaลananlar, piyasadaki mevcut sฤฑkฤฑลฤฑklฤฑฤฤฑn รงok derin bir ekonomik krize dรถnรผลmesine yol aรงtฤฑ.
MGK toplantฤฑsฤฑ sฤฑrasฤฑnda dรถnemin Cumhurbaลkanฤฑ Ahmet Necdet Sezer’in Devlet Denetleme Kurulu’nun Bankacฤฑlฤฑk Dรผzenleme ve Denetleme Kurulu’nda (BDDK) baลlattฤฑฤฤฑ denetime Baลbakan Bรผlent Ecevit’in tepki gรถstermesi รผzerine tartฤฑลma yaลandฤฑ.
Sezer, Ecevit’e anayasa kitapรงฤฑฤฤฑ fฤฑrlattฤฑ. Ecevit de bu duruma tepki gรถstererek toplantฤฑyฤฑ terk etti. Ecevit’in toplantฤฑ รงฤฑkฤฑลฤฑnda bekleyen gazetecilere, “Bu bir devlet krizidir” yรถnรผndeki aรงฤฑklamalarฤฑnฤฑn ardฤฑndan piyasalarda sert satฤฑลlar yaลandฤฑ.
Zaten likidite sorunu yaลayan piyasadan yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlar da hฤฑzla รงฤฑkmaya baลladฤฑ ve uygulanan ekonomik program ciddi gรผven kaybฤฑna uฤradฤฑ.
Aynฤฑ gรผn iรงerisinde 7 milyar dolarฤฑn รผzerinde bir dรถviz talebi ortaya รงฤฑkarken, bankalararasฤฑ piyasada gecelik faizler yรผzde 5 bin il 7 bin 500 aralฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrdรผ. ฤฐstanbul Menkul Kฤฑymetler Borsasฤฑ (ฤฐMKB), bir gรผnde yรผzde 20’nin รผzerinde deฤer kaybetti.
Bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnde baลlayan krizin etkileri reel sektรถrde de doฤrudan hissedildi. Binlerce firma kapatฤฑlฤฑrken, yรผz binlerce kiลi de iลsiz kaldฤฑ.
MGK toplantฤฑsฤฑndan iki gรผn sonra sabit kur rejiminden dalgalฤฑ kur rejimine geรงildi. Karar รถncesi 684 bin TL olan dolar kuru, dalgalฤฑ kura geรงilmesiyle birlikte 1.2 milyon TL’ye yรผkseldi.
Mart ayฤฑnda o dรถnem Dรผnya Bankasฤฑ Baลkan Yardฤฑmcฤฑlฤฑฤฤฑ gรถrevini yรผrรผten Kemal Derviล, Tรผrkiye’ye davet edildi ve ekonomiden sorumlu devlet bakanlฤฑฤฤฑna atandฤฑ.
IMF ile stand-by imzalandฤฑ ve bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผnde reforma gidilmesini odaฤฤฑna alan yeni bir ekonomi programฤฑ yรผrรผrlรผฤe sokuldu.
2007-2008 krizi
2007 yฤฑlฤฑnda baลlayan ve etkileri esas olarak 2008 yฤฑlฤฑnda hissedilen bu kriz, diฤerlerinden farklฤฑ olarak Tรผrkiye deฤil, dฤฑล kaynaklฤฑ bir รงalkantฤฑyla baลladฤฑ.
ABD’de faiz artฤฑrฤฑmlarฤฑyla birlikte dรผลรผk gelirlilere yรผksek faizle verilen “subprime” mortgage kredilerinin geri dรถnรผลlerinde yaลanan sฤฑkฤฑntฤฑlar, bu kredilerin iรงinde bulunduฤu tahvil paketlerinin sert ลekilde deฤer kaybetmesine neden oldu.
Geliลmiล รผlkelerde baลlayan likidite sorunlarฤฑ, 2008 yฤฑlฤฑna girildiฤinde daha da ลiddetlendi.
Eylรผl 2008’de dรผnyanฤฑn en bรผyรผk yatฤฑrฤฑm bankalarฤฑndan Lehman Brothers, 613 milyar dolar borcu olduฤunu aรงฤฑkladฤฑ ve iflas etti. Bu, ABD tarihinin en bรผyรผk iflasฤฑ olarak kayฤฑtlara geรงti.
Daha sonra aralarฤฑnda ABD Merkez Bankasฤฑ (Fed), ฤฐngiltere Merkez Bankasฤฑ (BoE) ve Japonya Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn (BOJ) da olduฤu geliลmiล รผlke merkez bankalarฤฑ, piyasadaki likidite sorununu รงรถzmek iรงin ortak hareket etmeye baลladฤฑ ve bunun iรงin bir dizi araรง geliลtirdi.
Bu dรถnemde geliลmiล รผlkeler faiz oranlarฤฑnฤฑ tรผm zamanlarฤฑn en dรผลรผk dรผzeyine รงekerek, piyasanฤฑn likit kalmasฤฑnฤฑ saฤladฤฑ.
Bu dรถnemde, geliลmekte olan รผlkeler ise krizden nispeten daha az etkilendi. Kriz รถncesi dolar kuru, 1.20 dรผzeylerinde seyrediyor ve “1 dolar 1 TL olur mu” tartฤฑลmalarฤฑ yapฤฑlฤฑyordu. Kriz sฤฑrasฤฑnda kur, 1.7 seviyesinin รผzerine รงฤฑkarak rekor kฤฑrdฤฑ.
Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan, Ekim 2008’de yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamada, “Kriz bizi teฤet geรงecek” dedi. Kurdaki yรผkseliลin reel sektรถre etkisi ise sฤฑnฤฑrlฤฑ kaldฤฑ.
