Yapay zeka patlaması bellek krizine yol açtı

Küresel ölçekte yaşanan bellek çipi kıtlığı, yapay zeka ve tüketici elektroniği şirketlerini giderek azalan arz için kıyasıya rekabete zorluyor. Cihazların veri depolamasını sağlayan, gösterişsiz ama hayati öneme sahip bu bileşenlerin fiyatları hızla yükseliyor.

Japonya’daki elektronik mağazaları, müşterilerin satın alabileceği sabit disk sayısını sınırlandırmaya başladı. Çinli akıllı telefon üreticileri fiyat artışı uyarısında bulunuyor. Aralarında Microsoft, Google ve ByteDance’in de bulunduğu teknoloji devleri; Micron, Samsung Electronics ve SK Hynix gibi bellek çipi üreticilerinden tedarik güvence altına almaya çalışıyor. Görüşmelere aşina üç kişiye göre, şirketler bu konuda yoğun bir çaba içinde.

Bellek arzı tehlikeye girdi, fiyatlar tırmanışa geçti

Yaşanan bu sıkışıklık; USB belleklerde ve akıllı telefonlarda kullanılan flash çiplerden, veri merkezlerindeki yapay zeka çiplerini besleyen gelişmiş yüksek bant genişlikli bellek (HBM) çözümlerine kadar neredeyse her tür belleği kapsıyor. Piyasa araştırma şirketi TrendForce’a göre bazı segmentlerde fiyatlar şubat ayından bu yana iki kattan fazla arttı. Bu da rallinin süreceğine inanan yatırımcıları piyasaya çekti.

Bu gelişmelerin etkisi teknoloji sektörünün ötesine taşabilir. Birçok ekonomist ve yönetici, uzun sürebilecek bu kıtlığın yapay zeka tabanlı verimlilik artışını yavaşlatabileceği ve yüz milyarlarca dolarlık dijital altyapı yatırımlarını erteletebileceği uyarısında bulunuyor. Ayrıca birçok ekonominin fiyat artışlarını dizginlemeye ve ABD tarifeleriyle baş etmeye çalıştığı bir dönemde enflasyonist baskı da yaratabilir.

Greyhound Research’ün CEO’su Sanchit Vir Gogia, “Bellek kıtlığı artık parça düzeyinde bir sorun olmaktan çıkıp makroekonomik bir riske dönüştü. Yapay zeka yatırımları, fiziksel taleplerini karşılayamayan bir tedarik zinciriyle çarpışıyor” dedi.

Reuters’in bu derinleşen tedarik krizine ilişkin incelemesi; aralarında çip üreticileri ve dağıtıcılarında görev yapan 17 üst düzey yönetici olmak üzere yaklaşık 40 kişiyle yapılan görüşmelere dayanıyor. İnceleme, Nvidia ve Google, Microsoft ile Alibaba gibi teknoloji devlerinin sürüklediği gelişmiş çiplere yönelik iştahın, sektörü ikili bir çıkmaza soktuğunu ortaya koyuyor: Çip üreticileri yapay zeka yarışı için yeterince üst düzey yarı iletken üretemezken, geleneksel bellek ürünlerinden uzaklaşmaları akıllı telefonlar, PC’ler ve tüketici elektroniği için arzı boğuyor. Bazı şirketler şimdi bu rotayı hızla düzeltmeye çalışıyor.

Çin ve Japonya’daki elektronik perakendecileri ile parça tedarikçilerinin anlattığı küresel fiyat artışları ve teknoloji şirketlerinin verdiği tedarik mücadelesinin ayrıntıları ilk kez burada bildiriliyor.

TrendForce’a göre bilgisayar ve telefonlarda kullanılan ana bellek türü olan DRAM tedarikçilerindeki ortalama stok seviyeleri, temmuz ayında 3–8 hafta aralığındayken ekimde 2–4 haftaya geriledi. Bu rakamlar 2024’ün sonlarında 13–17 hafta seviyesindeydi.

Bu sıkışıklık, yatırımcıların yapay zeka altyapısına akıtılan milyarlarca doların bir balon şişirip şişirmediğini sorguladığı bir dönemde ortaya çıktı. Bazı analistler, yalnızca en büyük ve mali açıdan en güçlü şirketlerin bu fiyat artışlarına dayanabileceği bir sarsıntı öngörüyor.

Bir bellek çipi yöneticisi, kıtlığın gelecekteki veri merkezi projelerinin ertelenmesine yol açabileceğini söyledi. Yeni kapasite kurmanın en az iki yıl sürdüğü, talep patlaması sona ererse atıl kapasite riski oluşabileceği için üreticilerin aşırı yatırım yapma konusunda temkinli davrandığı belirtildi. Samsung ve SK Hynix yeni kapasite yatırımlarını açıkladı ancak bu üretimin HBM ile geleneksel bellek arasındaki dağılımı hakkında ayrıntı vermedi.

SK Hynix analistlere, bellek açığının 2027’nin sonlarına kadar sürebileceğini bildirdi. Bu bilgi Kasım ayında Citi tarafından paylaşıldı.

Geçen ay Seul’de düzenlenen bir sektör forumunda konuşan SK Hynix’in çatı şirketi SK Group’un Yönetim Kurulu Başkanı Chey Tae-won, “Bugünlerde o kadar çok şirketten bellek tedariki talebi alıyoruz ki hepsini nasıl karşılayacağımız konusunda endişeliyiz. Eğer tedarik edemezsek, bazıları iş yapamaz hale gelebilir” dedi.

OpenAI, ekim ayında Stargate projesi için Samsung ve SK Hynix ile ilk tedarik anlaşmalarını imzaladı. Bu proje, 2029’a kadar ayda 900 bin wafer gerektirecek. Chey’e göre bu rakam şu anki küresel aylık HBM üretiminin yaklaşık iki katı.

Samsung yaptığı açıklamada piyasayı izlediklerini ancak fiyatlandırma ve müşteri ilişkileri hakkında yorum yapmayacaklarını söyledi. SK Hynix ise artan talebi karşılamak için üretim kapasitesini artırdığını bildirdi. Microsoft yorum yapmayı reddederken ByteDance çip sıkışıklığıyla ilgili sorulara yanıt vermedi. Micron ve Google da yorum taleplerine geri dönüş yapmadı.

Tedarik dilenme noktasına geldi

Kasım 2022’de ChatGPT’nin piyasaya sürülmesiyle üretken yapay zeka patlaması başladı. Ardından yapay zeka veri merkezleri kurma yarışı hızlandı ve bellek üreticileri, üretimin daha büyük kısmını Nvidia’nın güçlü yapay zeka işlemcilerinde kullanılan HBM’ye ayırmaya başladı.

ChangXin Memory Technologies gibi daha düşük seviye DRAM üreten Çinli rakiplerin rekabeti de Samsung ve SK Hynix’i daha yüksek marjlı ürünlere yönelmeye itti. Güney Koreli iki şirket, küresel DRAM pazarının üçte ikisini kontrol ediyor.

Samsung, Mayıs 2024’te müşterilerine bu yıl PC’lerde ve sunucularda kullanılan eski nesil DDR4 çiplerinin bir türünün üretimini sonlandırmayı planladığını bildirdi. Şirket, daha sonra bu kararını değiştirerek üretimi uzattı. Micron ise haziran ayında müşterilerine, akıllı telefonlarda kullanılan LPDDR4 dahil olmak üzere DDR4 sevkiyatlarını 6 ila 9 ay içinde durduracağını bildirdi.

Bir kaynağa göre ChangXin de DDR4 üretiminin büyük bölümünü sonlandırdı. Şirket yorum yapmayı reddetti.

Bu kayma aynı zamanda geleneksel veri merkezleri ve PC’lerde bir yenileme döngüsüne ve beklenenden güçlü akıllı telefon satışlarına denk geldi. Geriye dönüp bakıldığında TechInsights kıdemli araştırma üyesi Dan Hutcheson, “Sektör hazırlıksız yakalandı denebilir” dedi.

Samsung geçen ay sunucu bellek çiplerinin fiyatlarını yüzde 60’a varan oranlarda artırdı. Ekim ayında Güney Kore’ye yaptığı seyahatte Samsung Electronics Başkanı Jay Y. Lee ile anlaşmalar açıklayan ve birlikte kızarmış tavuk yiyen Nvidia CEO’su Jensen Huang, fiyat artışlarını önemli bulduğunu ancak Nvidia’nın yeterli tedariki güvence altına aldığını söyledi.

İki kaynağa göre Google, Amazon, Microsoft ve Meta, ekim ayında Micron’a açık uçlu siparişler vererek fiyat ne olursa olsun şirketin üretebildiği kadar çipi alacaklarını bildirdi.

Alibaba, ByteDance ve Tencent de tedarikçilere baskı yapıyor. Reuters’e konuşan kaynaklara göre bu şirketler, ekim ve kasım aylarında Samsung ve SK Hynix’i ziyaret ederek pay kapmak için lobi yaptı. Bir kaynak, “Herkes tedarik için adeta yalvarıyor” dedi.

Çinli şirketler sorulara yanıt vermezken Nvidia, Meta, Amazon ve OpenAI de yorum taleplerine dönüş yapmadı.

SK Hynix: 2026 yılı için tüm çiplerimiz satıldı

Ekim ayında SK Hynix, 2026 yılı için tüm çiplerinin şimdiden satıldığını açıkladı. Samsung ise gelecek yıl üretilecek HBM çipleri için müşteri bulduğunu söyledi. Her iki şirket de yapay zeka talebi için kapasiteyi artırıyor ancak geleneksel çipler için yeni fabrikalar 2027 veya 2028’den önce devreye girmeyecek.

Micron, Samsung ve SK Hynix hisseleri bu yıl artan çip talebiyle yükseliş yaşadı. Micron eylülde ilk çeyrek gelir tahminini beklentilerin üzerine taşırken, Samsung ekimde son üç yılın en yüksek çeyreklik karını açıkladı. Counterpoint Research, gelişmiş ve eski nesil bellek fiyatlarının yılın dördüncü çeyreğine kadar yüzde 30, 2026 başında ise yüzde 20 daha artabileceğini öngörüyor.

Akıllı telefon fiyatları yükselecek

Çinli akıllı telefon üreticileri Xiaomi ve Realme, fiyat artırmak zorunda kalabilecekleri uyarısında bulundu.

Realme Hindistan Pazarlama Direktörü Francis Wong, Reuters’e yaptığı açıklamada bellek maliyetlerindeki sert artışların “akıllı telefonların ortaya çıkışından bu yana benzeri görülmemiş” olduğunu ve şirketi haziran ayına kadar cihaz fiyatlarını yüzde 20 ila 30 artırmaya zorlayabileceğini söyledi.

Wong, “Bazı üreticiler kamera maliyetlerinden, bazıları işlemciden, bazıları bataryadan kısmaya çalışabilir. Ancak depolama maliyeti tüm üreticilerin tamamen üstlenmesi gereken bir kalem; bunu aktarmanın yolu yok” dedi.

Xiaomi ise artan bellek maliyetlerini fiyat artışı ve daha fazla premium telefon satarak dengeleyeceğini, diğer iş kollarının da etkiyi yumuşatacağını belirtti.

Kasım ayında Tayvanlı dizüstü bilgisayar üreticisi ASUS, bellek bileşenleri dahil yaklaşık dört aylık stokları olduğunu ve fiyatları gerektiğinde ayarlayacağını açıkladı.

DRAM pazarının yaklaşık yüzde 1’ine sahip Tayvanlı çip üreticisi Winbond, kapasite artışını duyuran ilk şirketlerden biri oldu. Yönetim kurulu ekimde sermaye harcamalarını 1,1 milyar dolara çıkarma kararı aldı.

Winbond Başkanı Pei-Ming Chen, “Birçok müşteri bize gelip ‘Gerçekten yardımınıza ihtiyacım var’ diyor. Hatta biri altı yıllık uzun vadeli anlaşma bile istedi” dedi.

Stokçuluğa karşı önlemler alınıyor

Tokyo’nun elektronik merkezi Akihabara’da mağazalar, stokçuluğu önlemek için bellek ürünlerinin satışını sınırlandırıyor. PC mağazası Ark, 1 Kasım’dan itibaren müşterilerin sabit disk, SSD ve sistem belleği dahil toplam sekiz ürün alabileceğini duyurdu.

Beş farklı mağazadaki satış görevlileri, son haftalarda kıtlığın fiyatları sert şekilde yukarı ittiğini söyledi. Bazı mağazalarda ürünlerin üçte birinin tükendiği belirtildi.

Oyuncular arasında popüler olan 32 GB DDR5 bellekler, ekim ortasında yaklaşık 17 bin yen iken 47 bin yenin üzerine çıktı. Üst seviye 128 GB kitler ise yaklaşık 180 bin yene yükselerek iki kattan fazla arttı.

Bu artışlar müşterileri ikinci el piyasasına yönlendiriyor. Akihabara’da iCON’un sahibi Roman Yamashita, kullanılmış PC parçaları satan işinin patlama yaşadığını söyledi.

Shenzhen’de parça tüccarı Polaris Mobility’de satış müdürü olan Eva Wu, fiyatların çok hızlı değiştiğini, distribütörlerin artık aylık değil günlük hatta bazı durumlarda saatlik geçerliliği olan fiyat teklifleri verdiğini söyledi.

Pekin’de bir DDR4 satıcısı, daha fazla artış beklentisiyle 20 bin adet stok yaptığını belirtti.

Yaklaşık 9.600 kilometre uzakta olan Kaliforniya’da ise geri dönüştürülmüş düşük seviye bellek çipleri satan Caramon’un sahibi Paul Coronado, eylülden bu yana aylık satışların hızla arttığını söyledi. Ürünlerin neredeyse tamamının Hong Kong merkezli aracılar tarafından alınıp Çinli müşterilere satıldığını ifade etti.

Coronado, “Aylık yaklaşık 500 bin dolar ciro yapıyorduk. Şimdi bu rakam 800 bin ila 900 bin dolara çıktı” dedi.

Selim Soydan

Tüm Yazıları

İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi mezunu. 2010 yılından Türkiye'nin önde gelen gazetelerinin dijital servislerinde teknoloji ve finans konularında yazı haberlere imza attı