ABD Kongresiโnde Tรผrkiyeโde demokrasinin durumu ve รถzellikle de son anayasa referandumu ฤฑลฤฑฤฤฑndaki geliลmeler hakkฤฑnda oturum dรผzenlendi.
Kongreโde Helsinki Komisyonu olarak da bilinen Avrupaโda Gรผvenlik ve ฤฐลbirliฤi Komisyonu ile Tom Lantos ฤฐnsan Haklarฤฑ Komisyonuโnun ortaklaลa dรผzenlediฤi oturumda Tรผrkiyeโde demokrasinin gidiลatฤฑyla ilgili aฤฤฑr eleลtiriler ve kaygฤฑlar dile getirildi.
Oturumun aรงฤฑlฤฑลฤฑnda konuลan Tom Lantos ฤฐnsan Haklarฤฑ Komisyonu Eล Baลkanฤฑ, Demokrat Parti Massachusetts milletvekili James McGovern, Tรผrkiyeโde son yฤฑllarda demokrasinin zemin kaybederek yerini otoriter bir yapฤฑya bฤฑraktฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti.
McGovern, 15 Temmuz darbe giriลiminin de hรผkรผmete daha baskฤฑcฤฑ bir ortamฤฑ hayata geรงirmek iรงin gerekรงe sunduฤunu sรถyledi.
Tรผrkiye-ABD iliลkilerinin de kritik bir noktadan geรงtiฤini belirten McGovern, Tรผrkiyeโnin stratejik รถnemi ve NATO mรผttefiki olmasฤฑna dikkati รงekti ancak โtemel haklarฤฑ ihlal eden รผlkelerin gรผvenilir mรผttefikler olamayacaฤฤฑโ uyarฤฑsฤฑnda bulundu.
Helsinki Komisyonuโnda siyasi danฤฑลman Everett Priceโฤฑn moderatรถrlรผฤรผnde yapฤฑlan โTรผrkiyeโde Referandum Sonrasฤฑ: Kurumlar ve ฤฐnsan Haklarฤฑโ baลlฤฑklฤฑ panelde, Wilson Center adlฤฑ dรผลรผnce kuruluลunun Ortadoฤu Programฤฑ Direktรถrรผ Henri Barkey, siyaset bilimci Ebru Erdem Akรงay, seรงmen haklarฤฑnฤฑ savunan ABD Uluslararasฤฑ Seรงim Sistemleri Vakfฤฑ (IFES) Avrupa ve Avrasya Bรถlge Direktรถrรผ Beata Martin-Rozumilowicz ve รzgรผrlรผk Evi (Freedom House) adlฤฑ insan haklarฤฑ kuruluลunda transit รผlkeler proje direktรถrรผ Nate Schenkkan sรถz aldฤฑ.
โReferandum adil bir ortamda yapฤฑlmadฤฑโ
ฤฐlk konuลmacฤฑ olan Rozumilowicz, uluslararasฤฑ gรถzlemcilerce anayasa referandumu sรผreci ve sistem deฤiลiklikleriyle ilgili olarak dile getirilen endiลeleri gรผndeme getirdi.
Referandumun gerรงekten bir demokratik sรผrece sahne olup olmadฤฑฤฤฑ konusunda soru iลaretleri bulunduฤunu ifade eden Rozumilowicz, kampanya dรถneminde tek bir tarafฤฑn bรผtรผn sahaya egemen olduฤunu ve eลit temsil aรงฤฑsฤฑndan adil bir ortam bulunmadฤฑฤฤฑnฤฑ savundu.
Rozumilowicz, bu sรผreรงte sivil toplum รถrgรผtlerine de seslerini tam olarak duyurma ลansฤฑ tanฤฑnmadฤฑฤฤฑnฤฑ, temel รถzgรผrlรผklerin kฤฑsฤฑtlandฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyledi. Yargฤฑnฤฑn da Kanun Hรผkmรผnde Kararnameler karลฤฑsฤฑnda yetkisiz bir hale dรถnรผลtรผฤรผnรผ, Yรผksek Seรงim Kuruluโnun da ลeffaflฤฑktan yoksun olduฤunu kaydeden Rozumilowicz, mรผhรผrsรผz seรงim pusulalarฤฑnฤฑn geรงerli sayฤฑlmasฤฑ kararฤฑnฤฑn da referandum sรผrecinin gรผvenilirliฤiyle ilgili belirsizliฤi arttฤฑrdฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti.
โGรผรงler ayrฤฑlฤฑฤฤฑ tamamen yok ediliyorโ
Wilson Centerโdan Henri Barkey de, referandumla getirilen yeni sistemin gรผรงler ayrฤฑlฤฑฤฤฑnฤฑ tamamen yok ettiฤini sรถyledi.
รlkede tรผm gรผcรผn Cumhurbaลkanฤฑ Recep Tayyip Erdoฤan ve โ1000 odalฤฑ kรผlliyedeโ toplandฤฑฤฤฑ gรถrรผลรผnรผ dile getiren Barkey, kabine รผyelerinin artฤฑk TBMMโye karลฤฑ sorumlu olmadฤฑฤฤฑnฤฑ ve TBMMโnin bakanlarฤฑ sorgulama yetkisi kalmadฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti.
Erdoฤanโฤฑn yeniden parti รผyesi olmasฤฑyla birlikte partinin tรผm milletvekillerinin Cumhurbaลkanฤฑโna karลฤฑ sorumlu olduฤuna, kimin milletvekili olup olamayacaฤฤฑna da Cumhurbaลkanฤฑโnฤฑn karar vereceฤine dikkati รงeken Barkey, cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑnฤฑn iki dรถnemle sฤฑnฤฑrlฤฑ olmasฤฑ maddesinin de aslฤฑnda hukuki bir boลluk iรงerdiฤine dikkati รงekti.
Barkey รถrneฤin Erdoฤanโฤฑn 2019โda cumhurbaลkanฤฑ seรงilmesi halinde ikinci dรถneminin 4โรผncรผ yฤฑlฤฑnda erken seรงime giderek bir 5 yฤฑl daha seรงilebileceฤini, bunun da toplam 14 yฤฑl daha, yani 2033โe kadar baลkanlฤฑk yapabileceฤi anlamฤฑna geldiฤini sรถyledi.
Yeni dรผzenlemede Cumhurbaลkanlฤฑฤฤฑ Devlet Denetleme Kuruluโna idari soruลturma yetkisi eklenmesinin, gรถzden kaรงฤฑrฤฑlan ama aslฤฑnda รงok kritik bir madde olduฤunu belirten Barkey, Erdoฤanโฤฑn bu deฤiลiklikle istediฤi tรผm kurumlarฤฑ kapattฤฑrabileceฤini kaydetti.
Yeni sistemde yargฤฑnฤฑn da tamamen cumhurbaลkanฤฑn kontroluna girdiฤine ve hakimlere baskฤฑlarฤฑn yargฤฑ baฤฤฑmsฤฑzlฤฑฤฤฑnฤฑ da olanaksฤฑz hale getirdiฤine iลaret eden Barkey, โHerkesin Erdoฤanโa karลฤฑ sorumlu olduฤu bir sistem. Tรผrkiyeโde artฤฑk nefes almaya izin vermeyen bir atmosfer var. Bireyi devlete karลฤฑ koruyacak kimse kalmadฤฑโ diye konuลtu.
โBaskฤฑlar ลimdi daha da artacakโ
รzgรผrlรผk Eviโnden Nate Schenkkan da konuลmasฤฑnda รถzellikle basฤฑn ve sivil topluma yรถnelik baskฤฑlara deฤindi.
Bu baskฤฑlarฤฑn 15 Temmuzโdan sonra daha da olaฤanรผstรผ bir boyuta ulaลtฤฑฤฤฑ, รงok sayฤฑda gazetecinin ya hapiste ya sรผrgรผnde olduฤu, dฤฑลarda olanlarฤฑn da kendilerinin de baลฤฑna gelir mi diye korku iรงinde yaลadฤฑฤฤฑ, aรงฤฑk medya kurumlarฤฑnฤฑn da aynฤฑ korkudan oto sansรผre gittiฤi gรถrรผลรผnรผ dile getiren Schenkkan, Tรผrkiyeโde ekonomi, yolsuzluk gibi birรงok geliลmenin ya haber yapฤฑlmadฤฑฤฤฑ ya da hรผkรผmetin istediฤi ลekilde haberleลtirildiฤini savundu.
Schenkkan, referandumdan sonra baฤฤฑmsฤฑz yargฤฑnฤฑn yok olmasฤฑ ve denge-kontrol sisteminin ortadan kalkmasฤฑ nedeniyle medyaya ve sivil topluma baskฤฑlarฤฑn daha da artacaฤฤฑ รถngรถrรผsรผnde bulundu.
โAdaletten umut yokโ
Siyaset bilimci Ebru Erdem Akรงay da, Barฤฑล ฤฐรงin Akademisyenler Bildirisiโne imza atanlarฤฑn uฤradฤฑฤฤฑ baskฤฑlar ve tehditlerden bahsetti.
โTemizlik operasyonlarฤฑ’nda iลlerini kaybedenlerin bir daha iล bulma ลanslarฤฑ olmadฤฑฤฤฑnฤฑ ve yargฤฑdan da bir ลey bekleyemeyeceklerini ifade eden Akรงay, รงรผnkรผ yargฤฑnฤฑn kendisinin de bu operasyonlarฤฑn maฤduru olduฤunu kaydetti.
Akรงay, adaletin ilerlemesi adฤฑna ortada hiรงbir umut kalmadฤฑฤฤฑ gรถrรผลรผnรผ dile getirdi.
โABD sesini รงฤฑkarmalฤฑโ
Panelde ayrฤฑca, ABD yรถnetiminin Tรผrkiyeโdeki demokrasi ihlallerine daha yรผksek sesle tepki gรถstermesi gerektiฤi gรถrรผลรผ vurgulandฤฑ.
Henri Barkey, Amerikan yรถnetimlerinin Tรผrkiyeโnin stratejik รถneminden hareketle รผlkede olanlara fazla ses รงฤฑkarmadฤฑฤฤฑnฤฑ, ama aslฤฑnda Tรผrkiyeโnin ABDโye, ABDโnin Tรผrkiyeโye duyduฤundan daha fazla ihtiyaรง duyduฤunu sรถyledi.
Erdoฤanโฤฑn hemen her gรผn Avrupalฤฑ mรผttefiklere hakaretler ettiฤini ama ABDโden tek bir aรงฤฑklama gelmediฤini, รผstelik Baลkan Donald Trumpโฤฑn referandum sonrasฤฑ Erdoฤanโฤฑ kutladฤฑฤฤฑnฤฑ ifade eden Barkey, ABDโnin ilkeleri savunan bir yaklaลฤฑm ortaya koymasฤฑ gerektiฤinin altฤฑnฤฑ รงizdi.
Ebru Erdem Akรงay da, ABD Kongresi ve hรผkรผmetinin artฤฑk Tรผrkiyeโnin bir demokrasi olmadฤฑฤฤฑ ve otoriter bir rejime sahip olduฤu gerรงeฤini kabul etmesi ve iliลkilerini de ona gรถre dรผzenlemesi gerektiฤini savundu.
Akรงay, Tรผrkiye iรงin 2000โli yฤฑllarฤฑn baลฤฑnda model รผlke tanฤฑmlamasฤฑ yapฤฑldฤฑฤฤฑnฤฑ, ama artฤฑk bunun geรงerli olmadฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti. Akรงay, sฤฑrf 1 dolarlฤฑk banknot bulundurulmasฤฑnฤฑn suรง kanฤฑtฤฑ olabildiฤine dikkati รงekerek, NASAโda รงalฤฑลan bilim adamฤฑ Serkan Gรถlgeโnin tatil iรงin gittiฤi Tรผrkiyeโde tutuklanmasฤฑnฤฑ รถrnek gรถsterdi. Akรงay da, Trumpโฤฑn Cumhurbaลkanฤฑ Erdoฤanโฤฑ Washingtonโa davet etmesini eleลtirdi.
Nate Schenkkan da, Amerikaโnฤฑn Tรผrkiyeโde yaลananlar karลฤฑsฤฑnda aรงฤฑklama yapmasฤฑ gereฤinin bir nedeninin de, hangi deฤerlerin yanฤฑnda olduฤunu gรถstermek olduฤunu belirtti. Schenkkan, ABDโnin demokrasi yardฤฑmฤฑ ve desteฤini arttฤฑrmasฤฑ gerektiฤini de kaydetti.(VOA-Mehmet Toroฤlu)
