Bu kรถtรผmserliฤin arkasฤฑnda, dรผnya ekonomisinin yeniden durgunluk sinyalleri vermeye baลlamasฤฑndan, bรผyรผk gรผรงler arasฤฑ rekabetin giderek sertleลmekte olmasฤฑna kadar birรงok yapฤฑsal koลullardan kaynaklanan risklerin yanฤฑ sฤฑra, yorumcularฤฑn deฤinmeden geรงemedikleri bir etken daha var.
Dรผnyanฤฑn en bรผyรผk ekonomisine, en gรผรงlรผ ordusuna, en yฤฑkฤฑcฤฑ nรผkleer silahlara sahip รผlkenin yรถnetimi istikrarsฤฑz.
ABD’de yasama organฤฑ bรถlรผnmรผล durumda. Temsilciler Meclisi Demokratlarฤฑn, Senato Cumhuriyetรงilerin elinde. Baลkan Donald Trump’ฤฑn kiลisel รถzellikleri ve yรถnetim tarzฤฑ da รถnemli bir belirsizlik kaynaฤฤฑ.
Yeni yฤฑla girerken, dรผnyanฤฑn siyasi sahnesinde ilk kez, aldฤฑฤฤฑ รงok kritik kararlarฤฑ, ilgili bakanlฤฑklarฤฑna, gรผvenlik kurumlarฤฑna bile danฤฑลmadan รงoฤu kez haber vermeden gรผnรผn herhangi bir saatinde Twitter’dan dรผnyaya aรงฤฑklayan, geรงmiลinde devlet deneyiminden yoksun, garip bir ABD Baลkanฤฑ var.
Trump, kendisini eleลtiren medyayฤฑ “sahte haber รผretmekle” suรงluyor, CNN gibi ana akฤฑm temsilcilerini, Beyaz Saray’ฤฑn basฤฑn toplantฤฑlarฤฑndan kovmaya รงalฤฑลฤฑyor, kadฤฑnlar hakkฤฑna son derecede aลaฤฤฑlayฤฑcฤฑ – “avuรงlamak”, “her tarafฤฑndan, kim bilir baลka neresinden kanlar akฤฑyor” gibi ifadeler – kullanabiliyor.
Mรผslรผmanlarฤฑn รผlkeye giriลini yasaklamaya yรถnelik kararlar alabiliyor, Meksikalฤฑ gรถรงmenler iรงin “tecavรผzcรผ” diyebiliyor, gittikรงe biriken davalar karลฤฑsฤฑnda “kendi kendini affetmekten” sรถz edebiliyor.
Baลkan Trump, ฤฑrkรงฤฑ, yabancฤฑ dรผลmanฤฑ seรงmene sรถz verdiฤi iรงin, “ABD-Meksika sฤฑnฤฑrฤฑna duvar yapacaฤฤฑm” diye tutturdu ve gerekli fonlarฤฑ Kongre’den รงฤฑkaramayฤฑnca, yeni yฤฑla girerken bรผtรงe tartฤฑลmalarฤฑnฤฑ kilitleyerek merkezi, federal devletin bรผrolarฤฑnฤฑn, รถdenekleri belirlenemediฤi iรงin kapanmasฤฑna yol aรงtฤฑ.
Trump, duvarฤฑ yapacak parayฤฑ alamazsa, bรผrolarฤฑ kapatmaya devam etme tehdidinde bulunuyor.
Yargฤฑnฤฑn merceฤi altฤฑnda
Dahasฤฑ bu baลkan, New York ve Washington’da gittikรงe derinleลmekte olan iki adli soruลturma sรผreciyle karลฤฑ karลฤฑya.
Eski FBI Baลkanฤฑ รถzel gรถrevli savcฤฑ Robert Mueller, Donald Trump’ฤฑn seรงim kampanyasฤฑnฤฑn Rusya ile iลbirliฤi yaptฤฑฤฤฑna iliลkin iddialarฤฑ ve Trump’ฤฑn bu iddialara yรถnelik adli araลtฤฑrmalarฤฑ engelleyip engellemediฤini soruลturuyor.
New York’ta savcฤฑlar, Trump’ฤฑn รถzel avukatฤฑ Michael Cohen’i, iki kadฤฑna, Trump ile cinsel iliลkilerini, potansiyel seks skandallarฤฑnฤฑ bastฤฑrmak amacฤฑyla susmalarฤฑ iรงin para vermekten suรงlu buldular. Cohen, Trump’ฤฑ da bu davanฤฑn kapsamฤฑna sokacak biรงimde suรงu kabul etti, savcฤฑyla iลbirliฤi yapmaya baลladฤฑ.
Trump’la ilgili soruลturmalar bunlarla da sฤฑnฤฑrlฤฑ deฤil. Amerikan Washington Post gazetesindeki bir yoruma bakฤฑlฤฑrsa, Baลkanlฤฑk seรงimlerini kazandฤฑktan 2 yฤฑldan uzun bir sonra bile hala, “Donald Trump’ฤฑn son 10 yฤฑlda yรถnetmiล olduฤu hemen hemen tรผm kuruluลlar soruลturma altฤฑnda”.
Yeni yฤฑlda bu soruลturmalarฤฑn รงoฤunun tamamlanmasฤฑ bekleniyor. Kasฤฑm 2018’da yapฤฑlan ara seรงimlerde Temsilciler Meclisi’nin Demokrat Parti’nin eline geรงtiฤini, birรงok Cumhuriyetรงi Parti temsilcisinin Trump’ฤฑ gelecek baลkanlฤฑk seรงimlerinde kendileri iรงin bir risk olarak gรถrmeye baลladฤฑฤฤฑnฤฑ dรผลรผnรผnce ABD’de yรถnetimin istikrarฤฑnฤฑn daha da bozulmasฤฑnฤฑ beklemek gerekiyor.
Trump kendini korumak iรงin, can havliyle รถnlemler almaya รงalฤฑลฤฑyor ve dรผnyanฤฑn en bรผyรผk ekonomisine, gรผรงlรผ ordusuna, en yฤฑkฤฑcฤฑ nรผkleer silahlara sahip รผlkenin baลkanฤฑ.
Yukarda deฤindiฤim รถzgรผn yรถnetim tarzฤฑyla, kendini koruma reflekslerinin, birleลmesi sonucunda, Trump Ocak 2017’de yรถnetimi Obama’dan devraldฤฑฤฤฑndan bu yana, hรผkรผmetin รผst dรผzey kadrolarฤฑndan 45 kiลi ya istifa etti ya da Trump tarafฤฑndan kovuldu. ABD yรถnetimi bir tรผrlรผ istikrar kazanamadฤฑ.
Bu yฤฑl bu istikrarsฤฑzlฤฑฤฤฑn giderek kaotik bir gรถrรผntรผ sunmaya baลlamasฤฑ, karar alma sรผreรงlerinde belirsizliklerin artmasฤฑ azฤฑmsanamayacak bir ihtimal olarak karลฤฑmฤฑzda duruyor.
Her an her ลey olabilir
ลimdi ABD yรถnetimi sรถz konusu olduฤunda, “Her an her ลey olabilir” gibi son derecede saรงma, bir o kadar da korkutucu bir durumla karลฤฑ karลฤฑyayฤฑz.
รrneฤin, ne zaman hangi kararฤฑ, nasฤฑl bir Twitter mesajฤฑyla dรผnyaya duyuracaฤฤฑ belli olmayan Trump, aniden bir Twitter mesajฤฑyla “Suriye’den ve Afganistan’dan Amerikan askerlerini รงekeceฤini” aรงฤฑklayฤฑverdi.
Aรงฤฑklamanฤฑn ardฤฑndan, bu karara katฤฑlmayan, hatta, bรผyรผk bir olasฤฑlฤฑkla aรงฤฑklandฤฑktan sonra รถฤrenmiล olan Savunma Bakanฤฑ James Mattis istifa etti. ABD basฤฑnฤฑnฤฑn aktardฤฑฤฤฑna gรถre, her iki partiden senatรถrlerin bรผyรผk รงoฤunluฤu รงekilme kararฤฑnฤฑ olumlu karลฤฑlamadฤฑlar. ABD’nin Avrupalฤฑ mรผttefikleri ลaลkฤฑnlฤฑklarฤฑnฤฑ belirttiler. Tรผrkiye ve ฤฐsrail, farklฤฑ nedenlerden bir anda kendilerini รงok karmaลฤฑk bir risk denklemi iรงinde buldular.
Trump’ฤฑn bu aรงฤฑklamasฤฑnฤฑn ardฤฑndan patlak veren tartฤฑลmada ABD dฤฑล politika รงevrelerinin en etkili kuruluลlarฤฑndan Council on Foreign Relations ve Atlantic Council yazarlarฤฑ, New York Times ve Washington Post gazetelerinin, Foreign Policy, National Interest dergilerinin doฤrudan, Wall Street Journal gazetesinin dolaylฤฑ eleลtirileri ABD dฤฑล politikasฤฑnda รถnemli bir รงatlaฤฤฑn aรงฤฑฤa รงฤฑktฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyordu.
Yฤฑlฤฑn son gรผnรผ gazetelerin yorumlarฤฑndan, Trump’ฤฑn yeni tweetlerinden, Cumhuriyetรงi Parti’den senatรถrlerin, รงekilme kararฤฑnฤฑ gรถzden geรงirmesi iรงin Trump’a baskฤฑ yaptฤฑฤฤฑnฤฑ, Trump’ฤฑn bu baskฤฑya dayanamadฤฑฤฤฑ, geri adฤฑm atmaya baลladฤฑฤฤฑ anlaลฤฑlฤฑyordu.
New York Times’ฤฑn haberine bakฤฑlฤฑrsa, Trump’ฤฑn yakฤฑn mรผttefiki Cumhuriyetรงi Senator Lindsay Graham’ฤฑn Trump’la gรถrรผลtรผkten sonra “geri รงekilme planฤฑnฤฑn yavaลlatฤฑlacaฤฤฑna” iliลkin aรงฤฑklamalarฤฑ, adeta “orada kalฤฑnacaฤฤฑ anlamฤฑna” geliyordu. Bรถylece, ABD’nin tutumu iyice bulanฤฑklaลฤฑyordu.
Tรผm bunlara bakฤฑnca, ABD yรถnetiminde, รถzellikle dฤฑล politika alanฤฑnda istikrarฤฑ koruyan sรผreklilik ilkesinin artฤฑk iลlemediฤini dรผลรผnmek olanaklฤฑ.
Bu garip durumun, 2019’da uluslararasฤฑ iliลkilerde, modern zamanlarda bugรผne kadar karลฤฑlaลฤฑlmamฤฑล ciddi bir belirsizliฤe yol aรงmasฤฑ da bรผyรผk bir olasฤฑlฤฑk.
Sรผreklilikten kopuลa
ABD’de gelip giden baลkanlar รถzellikle dฤฑล politika alanฤฑnda รงok bรผyรผk deฤiลiklikler yaratmazlar, genelde bir sรผreklilik egemendir.
รrneฤin, dikkatle bakฤฑldฤฑฤฤฑnda, en รงarpฤฑcฤฑ deฤiลikliklere sahne olduฤunu dรผลรผnebileceฤimiz, G.W. Bush yรถnetiminde bile 11 Eylรผl saldฤฑrฤฑsฤฑna tepki olarak รถne sรผrรผlen politikalara, รถrneฤin “Terรถrizme Karลฤฑ Kรผresel Savaล” stratejisine zemin oluลturan 4 Yฤฑllฤฑk Savunma Raporu- 2001 (Qaudrennial Defence Review 2001) yoฤun tartฤฑลmalarฤฑn รผrรผnรผydรผ.
รnceki 3 yฤฑl boyunca ABD’nin ekonomik ve askeri kapasiteleri, kรผresel egemenliฤini koruma stratejileri รผzerine, gerek bakanlฤฑklarda, gรผvenlik kurumlarฤฑnda, gerekse de dรผลรผnce kuruluลlarฤฑndaki รงalฤฑลmalarla oluลturuldu.
Bu sรผreklilik, belki de 1930’lardan bu yana ilk kez Trump dรถneminde, kopmuล gรถrรผnรผyor.
Bence bu kopuล, ABD’de devletin iลleyiลine iliลkin, Uluslararasฤฑ Hukuk Profesรถrรผ Michael J. Glennon’un, “Ulusal Gรผvenlik ve ฤฐkili Hรผkรผmet” baลlฤฑklฤฑ รงalฤฑลmasฤฑnda ฤฑลฤฑk tuttuฤu pratiฤin, Trump dรถneminde iลlevsizleลmeye baลlamฤฑล olmasฤฑyla aรงฤฑklanabilir.
Financial Times gazetesinde Glennon’un รงalฤฑลmasฤฑnฤฑ irdeleyen Edward Luce’un iลaret ettiฤi gibi, “Gerรงek devlet deneyimlerine sahip bir akademisyen olarak Glennon ender bir tรผrรผ temsil ediyor”.
Glennon uzun yฤฑllar Kongre komisyonlarฤฑnda, รงeลitli bakanlฤฑklarda danฤฑลmanlฤฑk yapmฤฑล, “devleti iรงerden bilen biri olarak”, Amerikan devletinin, ฤฐngiliz devletinden aldฤฑฤฤฑ bir “ikili yapฤฑlanmaya” “รงifte hรผkรผmet” (Double Government) kavramฤฑyla dikkat รงekiyor.
Bu yapฤฑlanmanฤฑn bir tarafฤฑnฤฑ CIA, NSA, FBI, Pentagon gibi gรผvenlik kurumlarฤฑnฤฑn bรผrokrasisinden oluลan “pratik hรผkรผmet”, รถbรผr tarafฤฑnฤฑ da seรงilmiลlerden oluลan her gรผn halkla yรผz yรผze olan hรผkรผmet oluลturuyor. ABD devletinin iลleyiลinin istikrarฤฑ bu iki kanat arasฤฑndaki, esas olarak pratik hรผkรผmetin etkinliฤi altฤฑnda yaลanan uyuma dayanฤฑyor.
Devlet baลkan adaylarฤฑ hem “yeni” politikalarฤฑnฤฑ tasarlarken ve hem de yรถnetimi devralmaya hazฤฑrlanฤฑrken, devralacak kadrolarฤฑ belirlerken, bu pratik hรผkรผmetin raporlarฤฑndan, tavsiyelerinden ve kadrolarฤฑndan yararlanฤฑyorlar.
Aklฤฑna estiฤi gibi yรถnetim
Gรถzlemciler, Trump yรถnetiminin bu raporlara hiรง ilgi gรถstermediฤine, dahasฤฑ yรถnetime hemen hiรงbir hazฤฑrlฤฑk yapmadan geldiฤine, geldikten sonra da “pratik hรผkรผmetin” รถnerilerine, uyarฤฑlarฤฑna kulaklarฤฑnฤฑ kapatarak, gรผnlรผk gรผvenlik raporlarฤฑnฤฑ dahi okumadan, aklฤฑna estiฤi gibi yรถnetmeyi tercih ettiฤine iลaret ediyorlar.
Araลtฤฑrmacฤฑ yazar Micheal Lewis’in, Trump’ฤฑn yรถnetimi Obama’dan devralma sรผrecini sergileyen “5. Risk” (The Fifth Risk-2018) kitabฤฑnda รงok รงarpฤฑcฤฑ รถrneklerle anlattฤฑฤฤฑ gibi, “kopuล” daha yรถnetimi devralma sรผrecinde baลlamฤฑล.
Trump seรงim kampanyasฤฑ boyunca devir teslim konusu olacak, bakanlฤฑklara iliลkin programlarla, kadrolarla hiรง ilgilenmemiล.
O zamanki, baล stratejik danฤฑลmanฤฑ Steve Bannon bile bu konuda “รok tedirgindimโฆ Bu adam hiรง birลey bilmiyordu. Umurunda da deฤildi” diye dรผลรผnรผyormuล.
Trump seรงildiฤinde, ertesi gรผn, Obama yรถnetiminden gรถrevliler ellerinde raporlarla, nรผkleer silahlardan sorumlu enerji bakanlฤฑฤฤฑ da dahil 14 federal bakanlฤฑk bรผrolarฤฑnda Trump’ฤฑn geรงiล sรผreci kadrolarฤฑnฤฑ bekliyorlarmฤฑล. O gรผn kimse gelmemiล ertesi gรผn ve ondan sonraki gรผn de.
Bekleyenler, Trump ekibiyle temasa geรงtiklerinde, hiรงbir hazฤฑrlฤฑฤฤฑn sรถz konusu olmadฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrmรผลler. Trump adeta bir hรผkรผmeti deฤil, bir ลirketi devralฤฑr gibi davranฤฑyormuล. Kapsamlฤฑ bir kadro deฤiลikliฤiyle yรผz yรผze kalacaฤฤฑnฤฑn ayฤฑrdฤฑnda deฤilmiล. 1 Temmuz 2018’de CNBC, Beyaz Saray’da, kadro bekleyen yรผzlerce makamฤฑn hala doldurulamadฤฑฤฤฑnฤฑ aktarฤฑyordu.
En son istifalardan ve kovulmalardan sonra, artฤฑk yeni adaylarda belirgin bir isteksizlik gรถrรผlรผyormuล. รrneฤin, geรงen ay, bir USA TODAY haberi, Beyaz Saray bรผrokrasisinde boลalan en รผst dรผzey gรถrevler iรงin adฤฑ geรงen John Ayers, Tucker Carlson gibi birรงok รถnemli ismin yapฤฑlan teklifleri geri รงevirdiฤi aktarฤฑlฤฑyordu.
Dรผnyada, aldฤฑฤฤฑ kararlarla en bรผyรผk etkiyi yapma kapasitesine sahip, yรถnetim merkezlerinden birinde Baลkanฤฑn en iyi kadrolarฤฑ bulmakta giderek zorlanmasฤฑ, bu yฤฑl belki de ikinci sฤฑnฤฑf kadrolarla รงalฤฑลmak zorunda kalacak olmasฤฑ da dรผnya siyasi arenasฤฑna ek bir belirsizlik ve risk unsuru ekliyor.
Kฤฑsacasฤฑ, dฤฑล politikada ve gรผvenlik politikalarฤฑ alanฤฑnda sรผrekliliฤi gรผvence altฤฑna alan devir teslim pratiฤinin, Trump’ฤฑn baลkan seรงilmesiyle birlikte aksadฤฑฤฤฑ, devlet yรถnetimi geleneฤinde, tarzฤฑnda adeta bir kopuล yaลandฤฑฤฤฑ, bu kopuลun 2019 yฤฑlฤฑna gelirken daha da derinleลtiฤi sรถylenebilir.
ลimdi ABD’de ilk defa kendi gรผvenlik bรผrokrasisiyle, Merkez Bankasฤฑ baลkanlฤฑฤฤฑyla kavgalฤฑymฤฑล izlenimi veren, yardฤฑmcฤฑlarฤฑnฤฑn verdiฤi tavsiyelere kulaklarฤฑ kapalฤฑ bir Baลkan ve atananlarฤฑn, kovulanlarฤฑn sayฤฑsฤฑna, gelme ve gitme hฤฑzฤฑna bakฤฑnca, adeta dรถner kapฤฑya dรถnmรผล ancak yeni kadro bulmakta zorlanan bir hรผkรผmet var.
Diฤer taraftan bu yฤฑl bu hรผkรผmetin gรผndemi รงok yoฤun. ฤฐรงerde bu hรผkรผmetin, bรผtรงe alanฤฑndaki kilitlenmeyi รงรถzmesi gerekiyor.
Dฤฑลardaysa, bu hรผkรผmetin bir taraftan, รin ile ticaret savaลlarฤฑnฤฑ, Afrika’da doฤrudan nรผfuz alanฤฑ rekabetini, Gรผneydoฤu Asya’da askeri รงatฤฑลma olasฤฑlฤฑklarฤฑnฤฑ, diฤer taraftan da, eฤer doฤruysa, Trump ile Rusya arasฤฑnda var olduฤu iddia edilen baฤlara raฤmen, Ukrayna ve Suriye’de iliลkilerin yรถnetebilmesi bรผyรผk รถnem taลฤฑyor.
Ufak bir hatanฤฑn tetikleyeceฤi bir sรผrecin kฤฑsa sรผrede kontrolden รงฤฑkarak tฤฑrmanmaya baลlamasฤฑ iลten bile deฤil.
Gรผndemi bu kadar yoฤun bir hรผkรผmetin baลฤฑnda Trump var ve onun da kaderini kaderini bรผyรผk olasฤฑlฤฑkla iki grup geliลme belirleyecek.
‘Gรผvenlik bรผrokrasisi son umut’
Birinci grup geliลme Washington ve New York’ta ilerlemekte olan soruลturmalarฤฑn yaratacaฤฤฑ sonuรงlara, bunlara baฤlฤฑ olarak, bir savcฤฑnฤฑn, gelenekleri bir kenara koyarak gรถrevdeki bir baลkan iรงin suรง duyurusu yapฤฑp yapmayacaฤฤฑna baฤlฤฑ. Bu konuda, “pratik hรผkรผmetin” Trump yรถnetimine karลฤฑ tavrฤฑnฤฑn รถnemli bir etken olabileceฤini dรผลรผnmek gerekiyor.
ABD yรถnetimindeki sorunlar o kadar aฤฤฑrlaลmฤฑล ki, yukarda deฤindiฤim “รifte Hรผkรผmet” kitabฤฑnฤฑn yazarฤฑ Prof. Glennan, Le Monde Diplomatique ile yaptฤฑฤฤฑ bir sรถyleลide ironik bir ifadeyle “Trump’ฤฑn aลฤฑrฤฑlฤฑklarฤฑnฤฑ sฤฑnฤฑrlamak sรถz konusu olduฤunda, birรงok Amerikalฤฑ iรงin gรผvenlik bรผrokrasisi adeta son umut haline geldi” diyordu.
ฤฐkincisi grup geliลme Demokratlarฤฑn Temsilciler Meclisi’ndeki รงoฤunluฤu nasฤฑl kullanacaฤฤฑna baฤlฤฑ. Demokratlarฤฑn ilk elde, bรผtรงedeki sฤฑkฤฑลmayฤฑ Meclis รงoฤunluฤunu kullanarak “Trump’ฤฑn duvarฤฑ” iรงin kaynak รงฤฑkartmadan Meclis’te รงรถzmeyi ve topu Cumhuriyetรงilerin kontrol ettiฤi Senatoya atmayฤฑ, bรถylece Trump’la Muhafazakar Partiyi karลฤฑ karลฤฑya getirmeyi planladฤฑklarฤฑ anlaลฤฑlฤฑyor.
Fransฤฑz Le Monde gazetesinin bir yorumu da Trump’ฤฑn รถzellikle Suriye’den รงekilme kararฤฑnฤฑn ardฤฑndan Mattis’in istifa etmesiyle iyice yalnฤฑzlaลtฤฑฤฤฑ doฤrultusundaydฤฑ.
Kimi yorumculara, รถrneฤin Financial Times’dan Edward Luce’e gรถre Mueller soruลturmasฤฑ 2019’da รงok รงarpฤฑcฤฑ bir biรงimde sonuรงlanacak, Trump’ฤฑn bu sonuca karลฤฑ tavrฤฑ Demokratlarฤฑ azletme sรผrecini baลlatmaya zorlayacak. Temsilciler Meclisi, Trump’ฤฑn azledilmesi yรถnรผnde karar alacak ancak Senato bรผyรผk bir olasฤฑlฤฑkla Trump’ฤฑ aklayacak. 2020 baลkanlฤฑk seรงimlerine, ABD bir “hukuk devleti mi deฤil mi?” sorusuyla gidilecek.
Amerika’nฤฑn en deneyimli gazetecilerinden 83 yaลฤฑndaki Elizabeth Drew da New York Times’daki yorumunda “azil sรผrecinin baลlamasฤฑnฤฑn kaรงฤฑnฤฑlmaz” olduฤunu, Cumhuriyetรงilerin bile, Trump’ฤฑn “parti aรงฤฑsฤฑndan รงok bรผyรผk bir yรผk, รผlke aรงฤฑsฤฑndan รงok bรผyรผk bir tehlike olduฤu sonucuna ulaลmaya baลlamฤฑล olabileceฤini” yazฤฑyordu.
Bu yฤฑl, Suriye’den, Ukrayna’ya, Afrika’dan, Afganistan’a, Gรผney รin Denizi’ne kadar, bรผyรผk gรผรงler arasฤฑnda jeopolitik rekabet yoฤunlaลmaya devam ederken, ABD’de yรถnetimin, karฤฑลฤฑk sinyaller vermesine yol aรงacak biรงimde istikrarsฤฑzlaลmakta olmasฤฑ dรผnya barฤฑลฤฑ aรงฤฑsฤฑndan iyi bir haber deฤil.
