Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşikilatı (AGİT) gözlemcileri, anayasa değişikliğine ilişkin referandum sonucunu değerlendirdi. “Türkiye referandumu, eşit olmayan şartlar altında yürütüldü” denen açıklamada, “YSK’nın mühürsüz oyların da geçerli olacağına dair aldığı son dakika kararı için “kanuna aykırı” görüşü dile getirildi.
“Oy sayım prosedüründe son değişiklikler önemli bir güvenceyi ortadan kaldırdı” vurgusu yapılan açıklamada, “Referandumda iki taraf eşit şartlara sahip değildi, ‘Evet’ kampanyası medyayı domine etti” de denildi.
Referandumun Avrupa Konseyi standartlarına uygun olmadığının altının çizildiği açıklamada, “Demokratik süreç için hukuki altyapı yetersiz” ifadesine yer verilirken şunlar kaydedildi:
“Ziyaret ettiğimiz sınırlı sayıdaki sandık referandum gününde düzenli ve verimliydi. Anayasa referandumunda idari kaynaklar ‘evet’ kampanyası lehine uygunsuz olarak kullanıldı. Medyada tarafların eşit şekilde yer almasına izin verilmedi; YSK’nın tarafsız içeriği engelleme yetisi ortadan kaldırıldı.”
AGİT gözlemcilerinin değerlendirmeleri şöyle:
Kampanya çerçevesi kısıtlayıcıydı ve çok sayıda mahalli yetkilinin yanı sıra cumhurbaşkanı ve birtakım ileri gelen devlet yetkililerinin “Evet” kampanyasına etkin katılımı nedeniyle kampanya dengesiz olmuştur. AGİT/DKİHB SRGH kamu kaynaklarının kötüye kullanımının yanı sıra, birtakım partilerin ve sivil toplum örgütlerinin “Hayır” kampanyasını destekleyen çabalarının engellendiği de gözlemlemiştir. Kampanya dili birtakım üst düzey yetkililerin “Hayır” destekçilerini terörist destekçileri ile bir tutması ile lekelenmiştir. “Hayır” destekçileri kampanya faaliyetleri sırasında çok sayıda durumda polis müdahaleleri ve şiddet içeren saldırılar ile karşı karşıya kalmışlardır. Bu ihlaller kampanyalarda özgürlük ve eşitlikle ilgili AGİT taahhütlerine, Avrupa Konseyi standartlarına ve diğer uluslararası yükümlülüklere aykırıdır.
“YSK’nın mühürsüz oy kararı kanunla çelişkili”
Anayasa referandumu eşit olmayan bir ortamda gerçekleşti. Oy sayım prosedüründe son değişiklikler önemli bir güvenceyi ortadan kaldırdı. Ziyaret ettiğimiz sınırlı sayıdaki sandık referandum gününde düzenli ve verimliydi. Referandum genel olarak standartları tutturamadı, hukuki altyapı gerçekten demokratik bir süreç için yetersizdi. Anayasa referandumunda idari kaynaklar “evet” kampanyası lehine uygunsuz olarak kullanıldı. Medyada tarafların eşit şekilde yer almasına izin verilmedi; YSK’nın tarafsız içeriği engelleme yetisi ortadan kaldırıldı.
Anayasa referandumu uluslararası standartlara uyumun gerisinde kaldı. YSK’nın mühürsüz pusulalar hakkındaki kararının önemli bir güvenceyi ortadan kaldırdığını ve kanunla çelişkili olduğunu söyleyebiliriz.”
ABD ve AB, bu raporu bekliyor
ABD Dışişleri Bakanlığı, Türkiye’deki anayasa değişikliği referandumunun neticesini takip ettiklerini, sonuçların doğrulanması ve AGİT’in ilk bulgularına ilişkin raporunu tamamlamasına kadar yorum yapmayacaklarını açıklamıştı. Bakanlığın bir sözcüsünün Amerika’nın Sesi’ne e-posta yoluyla yaptığı açıklamada, “Türkiye’deki referandum oylamasının neticesini takip ediyoruz. Sonuçlar doğrulanana ve AGİT’in ilk bulgularına ilişkin raporu yayınlanana kadar yorum yapmaktan kaçınacağız” ifadesini kullanmıştı.
AB Komisyonu Başkanı Jean Claude Juncker de AB Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Federica Mogherini ve AB Komisyonu’nun Genişleme Müzakerelerinden Sorumlu Üyesi Johannes Hahn imzasını taşıyan ortak açıklamada, referandum sonuçlarının not edildiği belirtilerek, “AGİT Uluslararası Gözlem Misyonu’nun, kural dışılık iddialarına ilişkin olanlarla da ilgili olan, değerlendirmesini bekliyoruz” denilmişti.
Kararlar hâlâ oybirliğiyle alınıyor
AGİT, pek çok uluslararası örgütten farklı bir işleyiş yapısına sahip. Geçmişinden gelen çıkar çatışmasının en belirgin kalıntısı, kararların hala oy birliğiyle alınması. Teoride, Andorra ile Rusya’nın oyu eşdeger, ancak siyasi gerçeklikler ve değişik baskı unsurları, pratikte durumu bu türlü bir kilitlenmeye götürmüyor. Öte yandan örgüt, daha başlangıç aşamasında yeni gerekliliklere ayak uydurmasını ve kendini ona göre biçimlendirmeyi becerebilmiş. Bunun en açık örneği ise, 1992’de kabul edilen “Oybirliği Eksi Bir” kuralı. Normalde her türlü karar için tüm katılımcı ülkelerin onayı gerekirken, “insan hakları ve temel özgürlükler konusunda AGİK normlarını çok açık olarak çiğnediği gerekçesiyle” Yugoslavya’nın üyeliğinin askıya alınabilmesi için ilk kez böyle bir istisnai yönteme başvuruldu.
Örgütün diğer ilginç yönü ise, alınan kararların hiçbir hukuki bağlayıcılığının bulunmaması. Buna rağmen, bir uluslararası anlaşmaya değil, karşılıklı taahhütlere dayanan örgüt sürecinde oybirliğiyle alınan kararların büyük bir siyasi ağırlığı var. Bir başka ifade ile, AGİT karar süreci yavaş işleyebiliyor, çünkü ülkelerin ikna edilmesi uzun sürebiliyor, ancak alınan karara uymayan ülkeye, diğer üyeler siyasi baskı uygulayabiliyor.
