1- BDDK ve TCMBโnin kuru kontrol amacฤฑyla son dรถnemde aldฤฑklarฤฑ รถnlemlerle SWAPโa bu kadar yรผklenmelerinin kerameti nedir? Niye SWAP?
Bu soruyu uzun bir cevap vereceฤim. ฤฐลe SWAPโฤฑn ne olduฤunu anlatmaya baลlayalฤฑm. SWAP esas olarak iki amaรงla (hedging yani riskten korunma ya da spekรผlasyon) kullanฤฑlan bir tรผrev รผrรผndรผr. Bilindiฤi gibi tรผrev รผrรผnler en riskli finansal araรงlardฤฑr. Bu sรถzleลmelerde iki taraf arasฤฑnda iki รผrรผnรผn belli bir dรถnem iรงin trampa edilmesi iลlemidir. Bu รผrรผn yerine gรถre dรถviz (farklฤฑ para birimleri ile kur riskini yรถnetmek iรงin), faiz (aynฤฑ para birimi ile faiz riskini yรถnetmek iรงin) ya da aklฤฑnฤฑza gelen herhangi baลka รผrรผn ikilisi olabilmektedir.
SWAP sรถzleลmeleri forward sรถzleลmeler gibi tezgah-รผstรผ (tailor-made) olduฤu iรงin vadesi, miktarฤฑ taraflar arasฤฑnda belirlenmekte ve forward dahil diฤer tรผm tรผrev รผrรผnlerin aksine taraflar iรงin bir maliyet de oluลmamaktadฤฑr.
SWAP sรถzleลmelerinde her iki taraf koruma isteyebileceฤi gibi her iki taraf spekรผlatif de hareket edebilir. Ya da biri koruma amacฤฑ gรผderken diฤeri spekรผlasyon peลinde olabilir. รrneฤin dolar borcu olan Tรผrkiyeli bir kiลi/kurum TL borcu olan Amerikalฤฑ bir kiลi/kurum ile SWAP sรถzleลmesi imzalarsa her ikisi de taลฤฑdฤฑklarฤฑ kur riskinden kurtuluyorlardฤฑr. Bu durumda her iki taraf iรงin de bu araรง bir koruma amaรงlฤฑ SWAP sรถzleลmesidir. รte yandan taraflardan biri risk taลฤฑmฤฑyorsa ve SWAP sรถzleลmesine giriyorsa o taraf iรงin bu spekรผlatif bir sรถzleลme olacaktฤฑr.
Tรผrkiyeโde kimler kur riski taลฤฑyor? Hazine, reel sektรถr, bankalar ve gerรงek kiลiler kur riski taลฤฑyabilirler. Hazineโnin USD cinsi borcu verilerine gรถre Tรผrkiyeโnin net dฤฑล borรง stoku Aralฤฑk 2019 sonu itibariyle 245 milyar dolar iken bunun 100 Milyar dolar kamu kesimi borcu iken kalanฤฑ รถzel sektรถrรผn dฤฑล borcudur. Hem Hazine ve hem de รถzel sektรถr SWAP ile borรงlarฤฑnฤฑ kur riskine karลฤฑ hedge edebilirler.
Bu verilere gรถre dolar kuru 1 kuruล yรผkseldiฤinde Tรผrkiyeโnin borcu Tรผrk Lirasฤฑ cinsinden 2.45 milyar artmaktadฤฑr. 10 kuruล arttฤฑฤฤฑnda 24.5 milyar ve 1 TL arttฤฑฤฤฑnda ise 245 milyar TL artmaktadฤฑr. Yani Tรผrkiye รผlke olarak รงok yรผksek bir kur riski taลฤฑmaktadฤฑr. Bunun hedge edilmesi iรงin SWAP sรถzleลmelerine (ve baลka tรผrev รผrรผnlere) ihtiyaรง bulunmaktadฤฑr. 1 Ocak 2020 tarihinde dolar kuru 5,95 iken ลimdi kur 7.2 seviyesinde seyretmektedir. Bu sรผre iรงerisinde Tรผrkiyeโnin borcu TL olarak 306 milyar TL yรผkseldi. Bu kamu kesimi ve รถzel sektรถr iรงin finansman maliyeti artฤฑลฤฑ demektir. Kontrol edilemezse bรผyรผk zararlara hatta iflaslara bile neden olabilecektir. Tabii hangi kesimin (bankacฤฑlฤฑk sektรถrรผ hariรง) kendisini hangi รถlรงรผde koruduฤunu bilmediฤimizden bu rakamlar sadece bilgi iรงin ele alฤฑnmalฤฑdฤฑr.
Konuyu bir รถrnekle aรงฤฑklayalฤฑm. ABDโli bir banka Tรผrkiyeโde 1 Ocak 2020 tarihinde 8 Mayฤฑs 2020 vadeli 1 milyon USD karลฤฑlฤฑฤฤฑ TL tahvil aldฤฑฤฤฑnda dolar kuru yรผkseliลlerinden zarar edecektir. Bunu hedge etmek iรงin bir Tรผrk bankasฤฑ ile 8 Mayฤฑs 2020 vadeli bir SWAP sรถzleลmesi imzalamayฤฑ isteyecektir. Bunun iรงin bir Tรผrk bankasฤฑna 1 milyon dolar verecek ve bankadan 1 Ocak 2020 kuru olan 5.95 X 1 milyon USD = 5.950.000 TL alacaktฤฑr. Bu sรผrede ABDโli yatฤฑrฤฑmcฤฑ Tรผrk bankasฤฑna TL faiz รถderken, Tรผrk bankasฤฑ da ABDโli yatฤฑrฤฑmcฤฑya dolar faizi รถdeyecektir. 8 Mayฤฑs 2020 tarihinde ABDโli yatฤฑrฤฑmcฤฑ 1 bilyon dolarฤฑnฤฑ alฤฑp karลฤฑlฤฑฤฤฑnda 5.950.000 TL รถdeyerek piyasadan รงฤฑkacaktฤฑr. Kazancฤฑ ise tahvilden elde ettiฤi getiri ile bankaya รถdediฤi faiz farkฤฑ olacaktฤฑr.
Burada ABDโli yatฤฑrฤฑmcฤฑ hedge amacฤฑyla SWAP anlaลmasฤฑnฤฑ imzalamฤฑลken, Tรผrk bankasฤฑ ise risk almฤฑล olacaktฤฑr. Bu sรผrede kur dรผลรผลรผ Tรผrk bankasฤฑ iรงin kar, kur yรผkseliลi ise zarar olacaktฤฑr. Bu bir ticari iลlemdir, taraflar beklentilerine gรถre bu tรผr sรถzleลmelere dahil olurlar ya da olmazlar.
Dikkat edilirse bu sรผreรงte kur yรผkselmiลken her iki taraf bundan etkilenmemiล olmaktadฤฑr. Yani kur sรถzleลme kapsamฤฑnda sabitlenmiล olmaktadฤฑr. Ancak gerรงek hayatta elbette deฤiลmiล olacaktฤฑr. Zaten 8 Mayฤฑs 2020 tarihinde kur 7.2 seviyesinde iลlem gรถrmektedir. O zaman Tรผrk bankasฤฑ piyasadan 7.2 kur ile dolar alฤฑp ABDโli yatฤฑrฤฑmcฤฑya vereceฤi iรงin 1.250.000 TL zarar edecektir. Kur dรผลรผลรผ olmuล olsaydฤฑ kar edecekti.
2-SWAP รถnlemleriyle TLโdeki bu kan kayฤฑplarฤฑ รถnlenebilir mi?
Bu soruyu cevaplamak iรงin konuya merkez bankalarฤฑ aรงฤฑsฤฑndan bakmamฤฑz lazฤฑm. ลimdi eฤer TCMB ABD merkez bankasฤฑ FED ile ile 1 Ocak 2020 tarihinde 8 Mayฤฑs 2020 vadeli 245 dolar iรงin astronomik bir SWAP anlaลmasฤฑ imzalamฤฑล olduฤunu varsayalฤฑm. Bu durumda FED TCMBโye 245 Milyar Dolarฤฑ gรถnderecekti, karลฤฑlฤฑฤฤฑnda da TCMB 1 Ocak 2020 kuru ile FEDโe 1.457,75 Milyar TL gรถnderecekti. Bu sรผre iรงerisinde FED TL faizi alacak ve TCMBโde dolar faizi alacaktฤฑ. 8 Mayฤฑs 2020 tarihinde TCMB 245 milyar Dolarฤฑ geri verirken karลฤฑlฤฑฤฤฑnda 1.457,75 milyar TL alacaktฤฑ. Yani sรถzleลme kapsamฤฑnda kur sabitlenmiล olmaktadฤฑr. Peki, bundan TCMB ya da FED ne kazanmฤฑล oldu? Hiรงbir ลey.
Bu nedenle bรถyle รผtopik ve astronomik miktarda bir SWAP anlaลmasฤฑna FED asla girmez. รรผnkรผ hiรงbir menfaati (ulusal รงฤฑkarฤฑ) yok. Peki, TCMB neden bunu istiyor? Cevap gayet basit ulusal รงฤฑkar. TCMB bu รผtopik SWAP anlaลmasฤฑ ile elde edeceฤi 245 milyar dolarฤฑ iรง piyasada sattฤฑฤฤฑnda dolar kuru yerle bir olacaktฤฑ. Vade geldiฤinde de dรผลรผk bir kurdan dolarlarฤฑ temin edip SWAP sรถzleลmesini sona erdirecekti. Gerรงek hayatta bu seviyede astronomik miktarlarla SWAP anlaลmalarฤฑ imkansฤฑz. Miktarฤฑ bilerek abarttฤฑm ki konu daha net gรถrรผlebilsin.
FED TCMB ile kรผรงรผk รงaplฤฑ SWAP anlaลmalarฤฑ yapmaya da ulusal รงฤฑkarฤฑ olmadฤฑฤฤฑ iรงin (bakฤฑnฤฑz รถnceki yazฤฑmฤฑz) yanaลmamaktadฤฑr. Peki, uluslararasฤฑ bankalar ile yapฤฑlabilecek 5-10 milyar USD SWAP sรถzleลmeleri (yapฤฑlacaฤฤฑna dair henรผz bir iลaret yok) ise kฤฑsa zamanda iลe yarasa dahi uzun vadede etkisiz kalacak ve dรถviz kurunu aลaฤฤฑya รงekmede iลe yaramayacaktฤฑr. Aksine bu tรผr iลlemlerin sonucunda piyasada volatilite yani dรถviz kuru riski artacak ve bunun sonucunda da dรถviz kuru sert bir ลekilde dalgalanacaktฤฑr. Bu risk yรผkseliลi olasฤฑ spekรผlatif saldฤฑrฤฑlara da neden olabilecektir. รรผnkรผ eฤer bir merkez bankasฤฑ รงok yรผksek risk taลฤฑyan bir tรผrev รผrรผn olan SWAP anlaลmalarฤฑ iรงin รงabalayฤฑp bir sonuรง alamazsa piyasa oyuncularฤฑ o merkez bankasฤฑnฤฑn vadesi gelen dฤฑล borรงlarฤฑnฤฑ รถdemede zorlanacaฤฤฑnฤฑ dรผลรผnecek ve o รผlkenin parasฤฑnฤฑ aรงฤฑฤa satacaktฤฑr.
Konuyu SWAP aรงฤฑsฤฑndan deฤerlendirdikten sonra ลunun altฤฑnฤฑ da รงizmek lazฤฑm. Gรผnรผmรผzde yaลanan TL deฤer kayฤฑplarฤฑnฤฑn รถnemli bir kฤฑsmฤฑ iรง dinamiklerden kaynaklanmakla beraber bu kayฤฑplarda dฤฑล iktisadi faktรถrlerin de รถnemli etkileri bulunmaktadฤฑr. Kรผresel salgฤฑn nedeniyle Dรผnya ekonomisi kรผรงรผlรผrken Tรผrkiyeโnin bundan etkilenmemesi kaรงฤฑnฤฑlmazdฤฑr. Bu รงerรงevede bir kez daha altฤฑnฤฑ รงizmek lazฤฑm ki TLโde yaลanan deฤer kayฤฑplarฤฑnฤฑn รถnlenmesinin รงรถzรผmรผ SWAP sรถzleลmeleri olamaz.
3-Eฤer efektif bir yรถntem ise ve olayฤฑ buradan gรถtรผreceklerse BDDK ve TCMBโnin SWAP stratejisinde eksiklikler var mฤฑ? Neler eklenebilir? (Sadece SWAP รถzelinde)
Tรผrkiyeโde dรถviz kurunun yรผkselmesi Tรผrkiyeโnin dรถvize olan ihtiyacฤฑndan kaynaklanmaktadฤฑr. Tabii kur artฤฑลฤฑ finansal piyasalarda gerรงekleลtiฤi iรงin sorunun finansal olduฤu yanฤฑlgฤฑsฤฑ birรงok kesimde oluลmaktadฤฑr. Bu nedenle kรถklรผ iktisadi รงรถzรผmler yerine dรถvizin tรผrev araรงlarla yapฤฑlan ticaretiyle dรถviz kuru sorununa รงรถzรผm aranmasฤฑ doฤru deฤildir.
Bu รงerรงevede SWAP ile dรถviz kurunu kontrol etmek bu ลartlarda olanaksฤฑzdฤฑr. BDDK/TCMB SWAP iลlemlerinde TL faiz oranฤฑnฤฑ yรผkselterek SWAP iลlemini TL alan yabancฤฑ spekรผlatรถrler iรงin pahalฤฑ hale getirmektedir. Ancak son geliลmeler bunun iลe yaramadฤฑฤฤฑnฤฑ ortaya koymuลtur. Spot piyasada TL faizi dรผลรผk olduฤu sรผrece spekรผlatรถr spot piyasada TL borรงlanฤฑp USD uzun pozisyon alabilmektedir. Bu da kuru yรผkseltmektedir. Sorunu kรถkรผnden รงรถzmediฤiniz sรผrece finansal piyasa รงรถzรผmleri sadece geรงici etki yaratฤฑr. Bir tarafฤฑ dรผzelttiฤinizde baลka bir yerde aรงฤฑk ortaya รงฤฑkar. Spekรผlatรถr de her zaman bunu gรถrรผr ve kendi lehine kullanฤฑr.
Bu nedenle burada SWAP konusuna ya da BDDK/TCMB SWAP stratejilerine eklenecek bir ลey yok. ฤฐลe yaramayacaฤฤฑ belli olan SWAP anlaลmalarฤฑndan kaรงฤฑnฤฑlmasฤฑ en doฤru iลlemdir. Onun yerine uzun vadeli bir ekonomi planฤฑyla ve sabฤฑrla Tรผrkiye ekonomisi gรผรงlendirilmeli ve baลta tarฤฑm ve hayvancฤฑlฤฑk olmak รผzere Tรผrkiyeโnin avantajlฤฑ olduฤu sektรถrler belirlenerek o sektรถrlerde yerel kaynaklara dayalฤฑ รผretim teลvik edilmelidir.
4- Yabancฤฑ bankalar ile (bazฤฑlarฤฑ Tรผrkiyeโde iล yapฤฑyor) bu kurumun โkur dalaลฤฑโndan Tรผrk bankalarฤฑ zarar gรถrebilir mi?
Tรผrk bankalarฤฑ dรถviz kuru riskiyle ilgili yรถnetmelik kapsamฤฑnda tabiri caizse sฤฑkฤฑ markaj altฤฑnda. Tรผrk bankalarฤฑnฤฑn taลฤฑdฤฑฤฤฑ kur riski de BDDKโnฤฑn Aralฤฑk 2019 verilerine gรถre yabancฤฑ para varlฤฑklarฤฑn yabancฤฑ para yรผkรผmlรผlรผklere oranฤฑ %85 dรผzeyinde. Yani her 100 dolarlฤฑk dรถviz borcuna karลฤฑlฤฑk 85 dolar varlฤฑk bulunmaktadฤฑr. Toplamda ise 261 milyar TL karลฤฑlฤฑฤฤฑ dรถviz aรงฤฑฤฤฑ bulunmaktadฤฑr. Ancak bu dรถviz aรงฤฑฤฤฑnฤฑn 260 milyar TL tutarฤฑ tรผrev รผrรผnlerle hedge edilerek kur riski sadece 1 milyar TL dรผzeyine indirilmiลtir. Bu veriler ฤฑลฤฑฤฤฑnda kur artฤฑลฤฑndan ya da dรผลรผลรผnden bankalar etkilenmeyecektir. Ancak bankalar bu hedge iลlemlerini kimler ile yapmฤฑลlarsa (bazฤฑlarฤฑ yerli mevduat sahibi kรผรงรผk yatฤฑrฤฑmcฤฑlardฤฑr) onlar kur dalgalanmasฤฑndan zarar/kar edeceklerdir.
5- SWAP dฤฑลฤฑnda para otoriteleri kฤฑsa ve uzun dรถnemde neler yapabilir?
SWAP, futures, option, forward gibi tรผrev รผrรผnler para otoritelerinin temkinli yaklaลtฤฑklarฤฑ รผrรผnlerdir. Bu tรผr รผrรผnler para otoritelerinin temel amaรงlarฤฑna pek hizmet etmemekte ve doฤalarฤฑna terstir. Esas olarak klasik para piyasasฤฑ araรงlarฤฑ ile yerel paranฤฑn deฤeri korunmaya รงalฤฑลฤฑlmaktadฤฑr. Eฤer bir merkez bankasฤฑ aลฤฑrฤฑ derecede tรผrev รผrรผnler ile haลฤฑr neลir olmaya baลlamฤฑลsa piyasa oyuncularฤฑ o merkez bankasฤฑnฤฑn kredibilitesinin azaldฤฑฤฤฑnฤฑ dรผลรผneceklerdir.
Merkez bankalarฤฑ bu nedenle esas olarak klasik para piyasasฤฑ araรงlarฤฑnฤฑ kullanmaktan รงekinmemekte ancak tรผrev รผrรผnlere temkinli yaklaลmakta ve onlarla oynamayฤฑ piyasa oyuncularฤฑna bฤฑrakmaktadฤฑrlar.
Sadece para politikasฤฑ araรงlarฤฑnฤฑ kullanarak bir รผlkenin merkez bankasฤฑ o รผlkenin parasฤฑnฤฑn deฤerini tek baลฤฑna koruyamaz. Bir รผlkenin parasฤฑnฤฑn deฤeri esas olarak ekonomisinin gรผcรผnรผn bir yansฤฑmasฤฑdฤฑr. Eฤer bir รผlke mal ve hizmet รผretip ihraรง ederek yeterince dรถviz kazanamฤฑyorsa para biriminin deฤer kaybedeceฤi bir netice olacaktฤฑr. En masum tedbir ile faizi yรผkselterek deฤerini korumaya รงalฤฑลmak sadece geรงici etki yaratฤฑr. Tรผrev รผrรผnler ile deฤer korunmaya รงalฤฑลฤฑlmasฤฑ ise spekรผlasyondur ve bumerang gibi dรถnรผp รผlkenin para birimini vurup deฤerini dรผลรผrรผr.
รlkenin para birimi yeterince deฤer yitirdikten sonra genellikle (รงoฤunlukla IMF destekli politikalarla beraber) faiz yรผkseltilerek mรผdahaleye รงalฤฑลฤฑlฤฑr ve bรถylece รผlkeye dรถviz akฤฑmฤฑ yeniden baลlar. Gelen yabancฤฑ sermaye yรผksek faizli tahvile yatฤฑrฤฑlฤฑr ve yabancฤฑ sermaye dolar bazฤฑnda astronomik getiriler elde eder. Bu sรผreรง Tรผrkiyeโde yฤฑllardฤฑr yaลanฤฑyor. Bu durumdan kurtulmak iรงin kรถklรผ reformlar gerekir.
TCMB รถzelinde duruma baktฤฑฤฤฑmฤฑzda TCMBโnin elinde faiz silahฤฑndan baลka bir ลey kalmamฤฑลtฤฑr. Ancak onu da kullanmasฤฑ ลu anda uzun vadeli kรถklรผ bir yarar saฤlamaz aksine zarar verir. Bu silahฤฑn iลe yaramasฤฑ iรงin yapฤฑlmasฤฑ gereken tรผm siyasi, hukuki, iktisadi ve mali reformlarฤฑn acilen yapฤฑlmasฤฑdฤฑr.
Tabii bu uzun soluklu, maliyetli ve can yakฤฑcฤฑ bir sรผreรง olacaktฤฑr. Tรผrkiye halkฤฑ bu eziyeti yฤฑllarca รงekerek bedelini defalarca รถdedi. Ancak her seferinde siyasilerin parti menfaatlerini รผlke menfaatinin รถnรผne koymalarฤฑndan kaynaklฤฑ politikalar nedeniyle en baลa dรถnรผldรผ ve ลimdi de aynฤฑ noktadayฤฑz. Bu nedenle รงรถzรผm siyasi partilerin destek verecekleri siyaset-รผstรผ iktisadi politikalarda aranmalฤฑdฤฑr. Dilerim Tรผrkiye halkฤฑ yapฤฑlacak reformlar sonrasฤฑ son bir defa daha iktisadi bedel รถdeyip bu iktisadi kriz sarmalฤฑndan kurtulacaktฤฑr.
