Bunlardan ฤฐtalya, Yunanistan ve Tayvan petrol alฤฑmฤฑnฤฑ kesti. Tรผrkiye, Japonya ve Gรผney Kore dรผลรผrdรผ. รin ve Hindistan’ฤฑn, alฤฑmฤฑ tamamen kesmesi beklenmezken, Tรผrkiye de benzer ลekilde ลartlarฤฑ zorluyor.
Muafiyetin kim iรงin hangi koลullarda uzatฤฑlacaฤฤฑ belirsiz. Mayฤฑs’a kadar satฤฑลฤฑn gรผnlรผk 1 milyon varilin altฤฑna inmesi ABD iรงin teselli eลiฤiydi. 2 Mayฤฑs’tan sonra da sฤฑfฤฑr satฤฑล hedefi zor. ฤฐthalat รin ve Hindistan ile sฤฑnฤฑrlฤฑ kalsa bile, seviye 800 bin varilde seyredebilir. ฤฐran iรงin en kรถtรผmser senaryo 500 bin varile dรผลmesi.
Uluslararasฤฑ verilere gรถre Mayฤฑs’ta 2.3 milyon varil olan gรผnlรผk ihracat 2018 sonunda 1.04 milyona dรผลtรผ. Fakat 2019’un ilk iki ayฤฑnda 1.1 ile 1.3 milyon arasฤฑnda seyretti. ลubat ortalamasฤฑ 1.25 milyon varildi.
Bu sayฤฑ Mart’ta 1 milyon varile geriledi. Bรผtรงenin yรผzde 70-80 oranฤฑnda petrole baฤlฤฑ olduฤu dรผลรผnรผlรผrse bu ciddi bir daralma demektir. ABD’nin ฤฐran รถzel temsilcisi Brian Hook’a gรถre ฤฐran’ฤฑn kaybฤฑ 11 ayda 10 milyar dolar.
Libya ve Venezuela’nฤฑn arzฤฑndaki dรผลรผลe ฤฐran da eklendiฤinde piyasalarda oluลacak dalgalanma ‘sฤฑfฤฑr satฤฑล’ hedefini zorluyor. Bu nedenle ABD รผretimi artฤฑrmalarฤฑ iรงin Suudiler nezdinde, Petrol ฤฐhraรง Eden รlkeler รrgรผtรผ’ne (OPEC) baskฤฑ yapฤฑyor.
Brent petrol 70 dolara dayanฤฑnca ABD Baลkanฤฑ Donald Trump 28 Mart’ta “OPEC’in petrol akฤฑลฤฑnฤฑ artฤฑrmasฤฑ รงok รถnemli. Piyasalar kฤฑrฤฑlgan ve fiyat รงok yรผksek” mesajฤฑ verdi.
OPEC Aralฤฑk’ta altฤฑ aylฤฑฤฤฑna gรผnlรผk รผretimi 1.2 milyon varil dรผลรผrmรผลtรผ. Eลgรผdรผm iรงin OPEC ile 2017’de ‘OPEC+’yฤฑ oluลturan Rusya, Suudilerden gelen รผretimi artฤฑrma baskฤฑsฤฑna direniyor. Aslฤฑnda Suudi Arabistan biraz da Rusya’nฤฑn arkasฤฑna saklanฤฑyor. รรผnkรผ Suudi bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ, 70 dolarฤฑn altฤฑnda bir fiyatta zil รงalฤฑyor.
ABD yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ geniลletmekten sรถz ederken, ฤฐran da tecrรผbelerine dayanarak ablukayฤฑ yarmanฤฑn yollarฤฑna bakฤฑyor.
ฤฐran ihracatta genelde Panama bandฤฑralฤฑ gemileri kullanฤฑyor. Tankerler uydu izleme sistemini (AIS) kapatarak izini kaybettiriyor ve uluslararasฤฑ sularda baลka tankerlere aktarma yapฤฑyor.
ABD bunu รถnlemek iรงin Panama’ya baskฤฑ yaparak en az 21 tankerin kaydฤฑnฤฑ iptal ettirdi. Ayrฤฑca Gรผney Kore’ye sipariล edilmiล 2 milyon varil petrol taลฤฑma kapasiteli 10 yeni tankerin teslimatฤฑnฤฑ geciktiriyor. ฤฐran’ฤฑn elinde 50 civarฤฑnda tanker var ama dรถrtte birini depo olarak kullanฤฑyor.
ABD radarlardan uzak tankerlerle transfer operasyonunda adฤฑ geรงen Malezya, Singapur ve Hindistan’ฤฑ iyice gรถzaltฤฑna aldฤฑ. 26 Mart’ta da yaptฤฑrฤฑmlarฤฑ delme suรงlamasฤฑyla ฤฐran, Tรผrkiye ve Birleลik Arap Emirlikleri’nden 25 kiลi kara listeye eklendi. ABD ayrฤฑca ฤฐran’ฤฑn kapatmakla tehdit ettiฤi Hรผrmรผz Boฤazฤฑ’ndaki kontrolรผnรผ artฤฑrmak iรงin Umman’la El Dugm ve Salele limanlarฤฑnฤฑ kullanmak รผzere anlaลtฤฑ.
Petrol etrafฤฑndaki bu kรถลe kapmaca giderek acฤฑmasฤฑz bir oyuna dรถnรผyor. ฤฐran’ฤฑn petrolle imtihanฤฑnฤฑ, รผlkenin bu alanda yetiลtirdiฤi en รถnemli isimlerinden olan Dr. Parviz Mina’yla konuลtuk.
Mina, ฤฐngiliz-ฤฐran Petrol ลirketi’nin bursuyla ฤฐngiltere’de petrol mรผhendisliฤi okumuล, 1951’de millileลtirilen ฤฐran Milli Petrol ลirketi’nde 1954’te iลe baลlamฤฑล, 1960’da kurulan OPEC’in ฤฐranlฤฑ ilk genel sekreteri Dr. Fuad Ruhani’nin ekibinde yer almฤฑล ve 1979’daki devrime kadar altฤฑ yฤฑl boyunca ฤฐran Milli Petrol ลirketi Yรถnetim Kurulu รyesi ve Dฤฑล ฤฐliลkiler Mรผdรผrรผ sฤฑfatฤฑyla OPEC’teki iลleri kovalamฤฑล bir uzman. 35 yฤฑldฤฑr da uluslararasฤฑ alanda danฤฑลmanlฤฑk yapฤฑyor ve Paris’te sรผrgรผnde yaลฤฑyor.
Sizin OPEC’teki hikรขyeniz nasฤฑl bitti?
MฤฐNA: Devrimden sonra Aralฤฑk 1980’de ฤฐran’dan ayrฤฑlmak zorunda kaldฤฑm. รรผnkรผ รผst dรผzey yetkili olarak ‘istenmeyen adamlar’ listesindeydim. Tehlikedeydim. รlkeden ayrฤฑldฤฑm ama OPEC’i hemen bฤฑrakamadฤฑm. OPEC Uzun Vadeli Strateji Komitesi รผyesiydim. ฤฐran yeni bir temsilci atayฤฑncaya kadar iki yฤฑl daha OPEC’te kaldฤฑm.
ฤฐran sizin uzmanlฤฑฤฤฑnฤฑzdan yararlanmak istemedi mi?
MฤฐNA: Talepte bulunmadฤฑ. Bulunsaydฤฑ da bรถyle bir rejime hizmet etmezdim. Kรถtรผ yรถnetimle ekonomiyi, sosyal yaลamฤฑ ve ekolojiyi mahvettiler. Son sel felaketine bakฤฑn, kรถtรผ ve istismarcฤฑ yรถnetimin sonucudur bu.
ABD’nin OPEC’teki rolรผ nedeniyle ลah’ฤฑ gรถzden รงฤฑkardฤฑฤฤฑ doฤru mu?
MฤฐNA: ลah ilk 10 yฤฑl yatฤฑrฤฑm ve รผretim kapasitesini artฤฑrmak iรงin yabancฤฑ ลirketlere kural dayatmadฤฑ. Ilฤฑmlฤฑ bir รงizgisi vardฤฑ. ฤฐkinci 10 yฤฑlda bรผyรผk projeler baลlattฤฑ. Daha fazla gelire ihtiyacฤฑ vardฤฑ. Fiyatlarฤฑ artฤฑrmak iรงin OPEC en iyi kanaldฤฑ. 22 yฤฑl boyunca fiyatlar istikrarlฤฑydฤฑ. Peyderpey artฤฑrฤฑlmasฤฑnฤฑ istiyordu. 1971’de OPEC’in ฤฐran’daki toplantฤฑsฤฑ sฤฑrasฤฑnda emtia sahibi olarak fiyatฤฑ kendilerinin belirleyeceฤini ve kabul etmeyen ลirketlere petrol satmayacaklarฤฑnฤฑ sรถyledi. Ham petrolรผn varili 1.8 dolardan 3 dolara รงฤฑktฤฑ. 1973’te 5 dolar, 1974’de 11.60 dolar oldu. Dรผnya basฤฑnฤฑ ลah’tan “ฤฐran ลahini” diye bahsetmeye baลladฤฑ. Bir seferinde Londra’da havaalanฤฑnda pasaportumu uzattฤฑฤฤฑmda gรถrevli “ลah ekonomimizi mahvediyor” dedi. ‘Neden?’ dedim. “Petrol fiyatlarฤฑnฤฑ artฤฑrฤฑyor” dedi. Ben de “รnemli bรผtรผn endรผstriyel รผrรผnleri sizden alฤฑyoruz. Bunlarฤฑn fiyatlarฤฑ 10 yฤฑlda yรผzde 30 arttฤฑ. Siz bizim ekonomimizi mahvetmiyorsunuz ama biz sizinkini batฤฑrฤฑyoruz, รถyle mi?” dedim.
Devrim ฤฐran’ฤฑn OPEC’teki rolรผnรผ nasฤฑl etkiledi?
MฤฐNA: ฤฐran, OPEC kararlarฤฑna liderlik eden bir รผlkeydi. Devrimden sonra aฤฤฑrlฤฑฤฤฑnฤฑ yitirdi. Suudi Arabistan, Irak ve Kuveyt gibi komลularla oluลan husumetler sonucunda ฤฐran tecrit oldu. Siyasi nedenlerin dฤฑลฤฑnda รผretimi dรผลtรผฤรผ iรงin de gรผcรผnรผ sรผrdรผremedi. OPEC’te birinci รผlkeyken dรถrdรผncรผ konumuna geriledi. Sฤฑralama Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, ฤฐran ve Libya diye gidiyor.
ฤฐran ve Venezuela‘ya yaptฤฑrฤฑmlar OPEC’e nasฤฑl yansฤฑyor?
MฤฐNA: 2018’de OPEC iki รถnemli karar aldฤฑ. Petrolรผn varili 86 dolara fฤฑrlayฤฑnca bรผyรผk tรผketici รผlkelerde ekonomik zorluklarฤฑn baล gรถstereceฤi ve talebin dรผลeceฤi รถngรถrรผldรผ. Uluslararasฤฑ ลirketler de fiyat artฤฑลฤฑnฤฑ fฤฑrsat bilip yatฤฑrฤฑma yรถnelecek ve รผretim artacaktฤฑ. Bu da OPEC’in payฤฑnฤฑn dรผลmesine neden olacaktฤฑ. O yรผzden OPEC Haziran’da รผretimi gรผnlรผk 500 bin varil artฤฑrmaya karar verdi. Kazakistan ve Rusya da karara katฤฑlarak 500’er bin varil artฤฑลa gitti. OPEC’in รผyelere tanฤฑdฤฑฤฤฑ kota da kaldฤฑrฤฑldฤฑ. Yaptฤฑrฤฑmlar nedeniyle ฤฐran, siyasi karฤฑลฤฑklฤฑk yรผzรผnden Venezuela ve iรง savaล nedeniyle Libya maksimum kapasitesine ulaลacak durumda deฤil. Haliyle kotalara gerek yoktu. Bunun yerine bir tavan belirlendi, toplam รผretimin gรผnlรผk 32 milyon varili aลmamasฤฑ kararlaลtฤฑrฤฑldฤฑ. รretimin artmasฤฑna baฤlฤฑ olarak fiyatlar 80 dolardan 55 dolara dรผลรผnce bu kez OPEC durumu tersine รงevirmek รผzere Aralฤฑk’ta รผretimi dรผลรผrme yoluna gitti.
Suudiler ฤฐran’dan doฤacak aรงฤฑฤฤฑ kapatmak รผzere รผretimi artฤฑrma konusunda ABD’ye sรถz verirken bu nasฤฑl oldu?
MฤฐNA: Suudiler de biliyor ki รผretimi artฤฑrdฤฑklarฤฑnda fiyatlar dรผลecek ve bรผtรงe aรงฤฑk verecek. OPEC รผlkelerinin ekonomileri yรผzde 80-90 petrole baฤฤฑmlฤฑ. Hiรงbiri 50 dolarฤฑn altฤฑna tahammรผl edemez. Bu yรผzden Aralฤฑk’ta รผretimi gรผnlรผk 1.2 milyon varil dรผลรผrmeye karar verdiler. Fiyatlar yeniden 60-70 dolara รงฤฑktฤฑ. Bunu korumaya รงalฤฑลacaklardฤฑr. Rusya ve Kazakistan da OPEC’e uyacak.
Makul karลฤฑlanan fiyat nedir?
MฤฐNA: Hem รผreticiler hem de tรผketiciler aรงฤฑsฤฑndan 70 dolar makuldรผr.
Enerjide ABD รถne รงฤฑkฤฑyor. OPEC’in tahtฤฑ sallanฤฑyor mu?
MฤฐNA: OPEC รผlkeleri petrol rezervlerinin yรผzde 70’ini barฤฑndฤฑrฤฑyor ama toplam รผretimde paylarฤฑ yรผzde 40. ABD, kayaรง petrolรผnde (shale oil) bรผyรผk aktรถr haline geliyor. Bu yฤฑl gรผnlรผk 12 milyon varille bir numaralฤฑ petrol รผreticisi oldu. ฤฐhracatta Suudilerden sonra ikinci sฤฑrada. ABD hem ithalatรงฤฑ hem ihracatรงฤฑ. Hafif petrol satฤฑyor, aฤฤฑr petrol alฤฑyor.
ฤฐran yaptฤฑrฤฑmlarla baล edebilecek mi?
MฤฐNA: ฤฐran’ฤฑn bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑ bรผyรผyor. Bu sefer karลฤฑlaลtฤฑklarฤฑ problem รงok bรผyรผk. ABD’nin 8 รผlkeye tanฤฑdฤฑฤฤฑ muafiyet Mayฤฑs’ta sona ediyor. ฤฐran ihracatฤฑ geรงen yฤฑl 2.3 milyon varildi. ลimdi 800 bin varil. (ABD’li yetkililer bu rakamฤฑ 1 milyon olarak veriyor-FT)
ฤฐran iรงin kritik seviye nedir?
MฤฐNA: ลu anki seviye kritik eลiktir. Bu 500 bin varile inebilir. 80 milyonluk รผlke iรงin hiรงbir ลey. ฤฐran iflasa sรผrรผkleniyor.
Eski Cumhurbaลkanฤฑ Mahmud Ahmedinecad muazzam bir yolsuzluktan sรถz etti. Sizin dรถneminize kฤฑyasla durum nedir?
MฤฐNA: Devrimden bu yana ฤฐran’ฤฑn petrol gelirleri 1.2 trilyon dolar. Bununla ne yaptฤฑlar? Mollalarฤฑ zengin ettiler. Devrime kadar 57 yฤฑl boyunca ฤฐran’ฤฑn petrol gelirleri 120 milyar dolardฤฑ. Bununla 9 rafineri, 4 liman, รผniversiteler, hastaneler, fabrikalar, otoyollar ve demiryollarฤฑ inลa edildi. ลimdi 20 milyon insan yoksulluk sฤฑnฤฑrฤฑnฤฑn altฤฑnda yaลฤฑyor. Devrimden รถnce รผretim kapasitesini gรผnlรผk 6 milyon varile รงฤฑkarmฤฑลtฤฑk. 5.2 milyon varil ihraรง ediyorduk. ลu an azami รผretim kapasitesi 3.8 milyon varil.
Fakat Tahran bu dรผลรผลรผ yaptฤฑrฤฑmlara baฤlฤฑyor.
MฤฐNA: Sadece yaptฤฑrฤฑmlar deฤil rejimin aptalca politikalarฤฑ yรผzรผnden ฤฐran dรผnyadan koptu. Modern teknoloji getiremediler, yatฤฑrฤฑm yapmadฤฑlar. Devrimden sonra iล bilen kadrolarฤฑ tasfiye ettiler. Sonra kadrolaลmaya gidildi. Milli Petrol ลirketi’nde 54 bin รงalฤฑลan vardฤฑ. Bunlarฤฑn 34 bini profesyoneller, 20 bini iลรงilerden oluลuyordu. ลimdi 150 bin personel รงalฤฑลtฤฑrฤฑyorlar. ลah dรถneminde Petrol Bakanlฤฑฤฤฑ yoktu. Sadece ลirket vardฤฑ. Tamamen ticari ลirket esaslarฤฑna gรถre รงalฤฑลฤฑyordu. Bรผtรผn kararlar yรถnetim kurulu tarafฤฑndan alฤฑnฤฑyordu. ลimdi yetki Petrol Bakanlฤฑฤฤฑ’nda. Bakan ve 7 yardฤฑmcฤฑsฤฑ var. Neden 7? รรผnkรผ ลirketin 7 direktรถrรผ vardฤฑ. ลimdi hepsi mollalarฤฑn adamฤฑ. Profesyonel olduklarฤฑ iรงin deฤil rejime sadakatleri nedeniyle atanฤฑyorlar. Kendi adamlarฤฑna yer aรงmak iรงin ลirketi 50’den fazla ลirkete bรถldรผler. Aralarฤฑnda doฤru dรผzgรผn koordinasyon, ลeffaflฤฑk ve hesap vermek yok.
Bir de ambargoyu aลmak amacฤฑyla, petrol ve petrokimya รผrรผnlerini piyasalarda satmalarฤฑ iรงin รถzel kiลilere verdiler. Bunlardan biri Babek Zencani. Sadece onun hesabฤฑndaki 5 milyar dolar devletin kasasฤฑna dรถnmedi. Daha yeni bir skandal patlak verdi; petrokimya satฤฑลฤฑndan elde edilen 65 milyar dolar kayฤฑp. O yรผzden Ahmedinecad รถnce kendi dรถneminde 800 milyar dolarฤฑ bulan petrol gelirine ne olduฤunu sรถylesin.
ฤฐran bu badireyi atlatabilir mi, sizin senaryonuz nedir?
MฤฐNA: Trump askeri olarak savaล aรงmayacak ama ekonomik baskฤฑyฤฑ artฤฑracak. Bu da insanlarฤฑn hayatlarฤฑnฤฑ etkileyecek, sonunda patlama olacak. Neden Ahmedinecad yolsuzluklardan bahsediyor? รรถkรผลรผn รงok yakฤฑnda olduฤunu hissediyor ve bunun dฤฑลฤฑnda kalmak istiyor. Dini liderin hizmetkarฤฑ birรงok kiลi aynฤฑsฤฑnฤฑ yapฤฑyor. ฤฐran’ฤฑn sฤฑnฤฑr hatlarฤฑ etnik bรถlgelerle รงevrili. Hepsi Sรผnni. ลii hรผkรผmet kรถtรผ davranฤฑyor. ฤฐnsanlar tedricen merkeze husumet besliyor. ฤฐlk kez ekonomik gรถรง yaลanฤฑyor. Sฤฑradan insanlar fakirleลiyor. Bir baba รงocuklarฤฑnฤฑ artฤฑk doyuramazsa ne yapar? Korkusunu yitirir. ฤฐลte bu yeni bir baลlangฤฑรงtฤฑr. Rejim acฤฑmasฤฑzca bastฤฑrฤฑyor. Fakat insanlar yaลamaya deฤmez deme noktasฤฑna geldiฤinde iล deฤiลir. ฤฐran ilk kez tahammรผl edilemez bir noktaya geliyor. (BBC Tรผrkรงe)
