JCR Eurasia Rating Baลkanฤฑ Orhan รkmen, Tรผrkiye’nin ekonomik gรผndemine iliลkin yaptฤฑฤฤฑ deฤerlendirmede, ” TL’deki ani, hฤฑzlฤฑ ve yรผksek frekanslฤฑ deฤersizleลme sรผreci, kontrol ufkunun dฤฑลฤฑna รงฤฑkmฤฑล, dalgalฤฑ kur ลokuna dรถnรผลmรผลtรผr” dedi.
รkmen aรงฤฑklamasฤฑnda ลu ifadeleri kullandฤฑ:
“TL’deki ani, hฤฑzlฤฑ ve yรผksek frekanslฤฑ deฤersizleลme sรผreci, kontrol ufkunun dฤฑลฤฑna รงฤฑkmฤฑล, dalgalฤฑ kur ลokuna dรถnรผลmรผลtรผr.
Ekonominin odak noktasฤฑ, kur hareketlerine รงevrilmiล olmakla beraber, Tรผrkiye’nin makro dengesizlikleri dรถviz piyasalarฤฑnda yaลananlardan daha da derinlerdedir. Dรถviz piyasalarฤฑndaki TL’nin dฤฑล deฤerinde oluลan yรผksek oynaklฤฑk bugรผnden ziyade gelecekte olacaklarฤฑn รถncรผ iลaretleridir.
Tรผrkiye’ de kararlฤฑ, tek hedefli ve derli toplu bir politika seti henรผz oluลturulamadฤฑฤฤฑ iรงin piyasalarฤฑn volatilitesi daha da karฤฑลmaktadฤฑr. Yatฤฑrฤฑmcฤฑlar aรงฤฑsฤฑndan Tรผrkiye’de somutlaลan bir politika tepkisi henรผz bulunmamaktadฤฑr. Maliye ve para politikalarฤฑnฤฑn etkinliฤi azalmฤฑล durumdadฤฑr. Seรงimlerden bu yana ekonomi politikalarฤฑnda politik yรถn belirsizliฤi devam etmektedir.
Tรผrkiye’nin dฤฑล ลoklara karลฤฑ var olan รงฤฑpalarฤฑ giderek zayฤฑflamaktadฤฑr.
Tรผrkiye ekonomisi aรงฤฑsฤฑndan yumuลak bir dengelenme olanaฤฤฑ artฤฑk azalmฤฑลtฤฑr: Yaลanan kur ลoku nedeniyle, bu aลamadan sonra, stagflasyon veya resesyon hallerinden herhangi birine yol aรงmadan ekonominin yumuลak iniล olasฤฑlฤฑฤฤฑ ve kolay รงรถzรผm รผretme olanaklarฤฑ azalmฤฑลtฤฑr.
Resesyona veya stagflasyona yol aรงmadan, enflasyonun ve cari aรงฤฑฤฤฑn kontrol altฤฑna alฤฑnmasฤฑ, ekonomik dengesizliklerin toparlanmasฤฑ zorlaลmฤฑลtฤฑr. Baลlamฤฑล olan ekonomik yavaลlama, politika yapฤฑcฤฑlarฤฑ tarafฤฑndan faiz ve dรถviz bazlฤฑ tedbir seรงeneklerinden hangisinin ne รถlรงรผde kullanฤฑlacaฤฤฑna baฤlฤฑ olarak derin bir resesyona veya stagflasyona yol aรงacaktฤฑr.
Ekonomik tepkimenin, stagflasyon veya resesyondan hangisine doฤru evrileceฤi, politika yapฤฑcฤฑlarฤฑn tercih edeceฤi yรผksek-orta-dรผลรผk-sฤฑfฤฑr oranlฤฑ faiz ayarlamalarฤฑna ve krizin maliyetinin paylaลฤฑmฤฑna gรถre ลekillenecektir.
รzellikle ABD ile yaลanan kriz baลta olmak รผzere dฤฑล politika alanฤฑndaki artan stres ve kรผresel ekonomik atmosfer, yรผksek oranlฤฑ ve ani bir faiz artฤฑลฤฑnฤฑn ekonomiye saฤlayacaฤฤฑ olumlu katkฤฑlarฤฑ engelleyecektir: ABD ile devam eden gerilimli iliลkilerin bir an รถnce ortadan kalmasฤฑ halinde yapฤฑlacak yรผksek tutarlฤฑ bir faiz artฤฑลฤฑ TL’deki deฤersizleลme sรผrecini durduracak ve hatta TL nin deฤer kazanmasฤฑna, enflasyonun azalmasฤฑna, cari aรงฤฑฤฤฑn dรผลรผrรผlmesine ve dฤฑล finansman ihtiyacฤฑnฤฑn tedarikinde yeni olanaklarฤฑn oluลmasฤฑna yol aรงabilecektir. Ancak, diฤer taraftan da yรผklรผ bir faiz artฤฑลฤฑ dayanฤฑklฤฑ tรผketim mallarฤฑ รผreten sektรถrรผ konut sektรถrรผ gibi faize duyarlฤฑ ve iรง piyasaya odaklฤฑ sektรถrleri olumsuz olarak etkileyecektir. รzellikle konut sektรถrรผnde finansal gรผรงlรผk vakalarฤฑ artacaktฤฑr.
Yรผksek oranlฤฑ bir faiz artฤฑลฤฑ, enflasyon ve cari aรงฤฑฤฤฑn kontrol altฤฑna alฤฑnmasฤฑnฤฑ kolaylaลtฤฑracak bir yรถntem olmakla beraber, aynฤฑ zamanda da yatฤฑrฤฑm iลtahฤฑnฤฑ, kredi talebini ve toplam talebi daha da azaltacak ve ekonomi genelini uzun sรผreli bir resesyona sokacaktฤฑr.
Faiz oranlarฤฑnฤฑn artฤฑrฤฑlmamasฤฑ seรงeneฤinin tercih edilmesi halinde de TL’deki dalgalฤฑ deฤersizleลme sรผreci devam edecek, bir yandan firmalarฤฑn dรถviz borรงlarฤฑnฤฑn รงevrilmesi daha da zorlaลacak, diฤer yandan da dรถviz-fiyat geรงiลkenliฤi nedeniyle enflasyon hep canlฤฑ kalarak ekonomiyi stagflasyonist bir sฤฑkฤฑลmanฤฑn iรงerisine itecektir.
Dรถviz ลokunun etkileri, bir faiz artฤฑลฤฑna gidilmeden ekonomiye yansฤฑtฤฑlฤฑrsa firma iflaslarฤฑnฤฑn artmasฤฑ, kredi ve ekonomik daralmasฤฑ, enflasyonun daha da katฤฑlaลmasฤฑ, yani stagflasyonist bir ekonomik safhaya evirilmesi kaรงฤฑnฤฑlmaz olacaktฤฑr. Ayrฤฑca faiz artฤฑลฤฑ yapฤฑlmamasฤฑ ve konut sektรถrรผ baลta olmak รผzere faize duyarlฤฑ sektรถrlerin ve yerli รผretimin desteklenmesi yรถnรผndeki politikalarฤฑn devam etmesi halinde de enflasyon tamamen kontrolden รงฤฑkacaktฤฑr.
Merkez bankasฤฑnฤฑn dolaylฤฑ ve kaรงamak mรผdahaleleri gรผnlรผk ve anlฤฑk etkilerin dฤฑลฤฑnda uzun vadeli bir iลlevsellik taลฤฑmamaktadฤฑr: Dรถviz krizinin kontrol altฤฑna alฤฑnmasฤฑ iรงin Merkez Bankasฤฑ’nฤฑn dolaylฤฑ yollardan รถrtรผlรผ faiz artฤฑลlarฤฑna devam edilmesi halinde de ekonominin bozuk dengelerini pozitif yรถnde etkileyeceฤini beklemek olasฤฑ deฤildir.
Kฤฑsa vadeli bรผyรผmeyi ve mega alt yapฤฑ projelerini her ne pahasฤฑna olursa olsun makroekonomik ve finansal istikrarฤฑn aleyhine รถnceliklendirilmesi ekonomiyi iyice yoracaktฤฑr.
รlkelerin dฤฑล ticaret iลlemlerinde rezerv paralarฤฑn aracฤฑlฤฑk fonksiyonunu ve kullanฤฑm yaygฤฑnlฤฑฤฤฑnฤฑ yok etmeye yรถnelik beklenti ve รงabalar, ekonomi politikasฤฑ aรงฤฑsฤฑndan anlamlฤฑ ve iลlevsel sonuรงlar รผretmez: Tรผrkiye aรงฤฑsฤฑndan yerel para cinsinden uluslararasฤฑ ticaret รถnemli bir potansiyele sahip olmakla beraber, bu yolla รผรงรผncรผ รผlkelere ait rezerv paralarฤฑn kullanฤฑmฤฑnฤฑn รถnรผne geรงilebileceฤini ve รถnemsiz hale getirilebileceฤini beklememek gerekir. TL ile yapฤฑlacak dฤฑล ticaret รถnemli bรถlgesel iลbirlikleri yaratabilecek olmasฤฑna raฤmen, dolar, euro gibi yรผksek kalibreli rezerv paralarฤฑn kullanฤฑmฤฑnฤฑ ve รถnemini azaltacak bir gรผce ulaลacaฤฤฑnฤฑ bekleyemeyiz. Yerel paralarฤฑn aracฤฑlฤฑฤฤฑyla gerรงekleลen dฤฑล ticaretlerde, ithalat-ihracat farkฤฑna tekabรผl eden kฤฑsmฤฑn parasal bedeli merkez bankalarฤฑ tarafฤฑndan istense dahi yerel paralarla รงรถzรผlememekte ve rezerv para tedariฤini zorunlu kฤฑlmaktadฤฑr.
Tรผrkiye’deki ekonomik problemlerin ve sฤฑkฤฑลmฤฑลlฤฑฤฤฑn รงรถzรผmรผne รถncelikle siyasetten baลlanฤฑlmasฤฑ gerekmektedir. Zira Tรผrkiye’ye karลฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑ algฤฑsฤฑnฤฑn bozulma nedeni temel olarak merkezileลmeye รงalฤฑลan siyasette, tam tersi istikamette ortaya รงฤฑkan daฤฤฑnฤฑklฤฑk ve kurumsal zayฤฑflamalardฤฑr. Tรผrkiye ekonomisinde yapฤฑsal, siyasi ve yargฤฑ ile ilgili sorunlar bulunmaktadฤฑr. ฤฐnsan haklarฤฑ, mรผlkiyet hakkฤฑ, ifade-basฤฑn รถzgรผrlรผฤรผ, gรผรงler ayrฤฑlฤฑฤฤฑ, kamu kurumlarฤฑnฤฑn รถzerkliฤi alanlarฤฑnda uluslararasฤฑ hukuka ve AB standartlarฤฑna tam entegrasyon saฤlanmasฤฑ yรถnรผnde deฤiลim iradesi gรถsterilmeden, ekonomik temelli tedbirlerin iลlevselliฤi ve yatฤฑrฤฑmcฤฑ gรผveni saฤlanamayacaktฤฑr.
AB ile uyum ve iลbirliฤine yรถnelik yapฤฑlan reform aฤฤฑrlฤฑklฤฑ aรงฤฑklamalarฤฑn umut verici bir aรงฤฑlฤฑm baลlangฤฑcฤฑ olduฤu iyimserliฤi iรงerisindeyiz. “
