Bugรผn Borsa ฤฐstanbulโda iลler yolunda gitmedi. Gรผne umutlu bir baลlangฤฑรง yapmฤฑลtฤฑk ama Trumpโฤฑn Ankaraโdaki NATO zirvesinde yaptฤฑฤฤฑ aรงฤฑklamalar piyasalarฤฑ ters yรถne รงevirdi. Ateลkesin bittiฤini sรถyledi, ฤฐranโa karลฤฑ sert askeri sinyaller verdi.
Hemen arkasฤฑndan ABDโnin ฤฐranโa yรถnelik hava saldฤฑrฤฑlarฤฑ yaptฤฑฤฤฑ, ฤฐranโฤฑn da karลฤฑlฤฑk olarak Amerikan askeri hedeflerine fรผze attฤฑฤฤฑ haberleri yayฤฑldฤฑ. Bu geliลme global risk algฤฑsฤฑnฤฑ yรผkseltti ve bizim piyasamฤฑzda da satฤฑล dalgasฤฑ baลladฤฑ. BIST 100 endeksi Gรผn iรงinde en dรผลรผk 14 bin 280 puana kadar indi. Yรผksek aรงฤฑlฤฑล yapmฤฑลtฤฑk ama รถฤleden sonra satฤฑลlar hฤฑzlandฤฑ, endeks kademeli olarak geriledi.
Bu rakamlar kulaฤa sadece teknik bir veri gibi gelebilir ama aslฤฑnda รงok daha fazlasฤฑnฤฑ anlatฤฑyor. Yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑlarฤฑn riskten kaรงtฤฑฤฤฑnฤฑ, TL รผzerinde baskฤฑnฤฑn arttฤฑฤฤฑnฤฑ, ลirketlerin borรงlanma maliyetinin yรผkselebileceฤini gรถsteriyor. Bizim gibi ekonomilerde jeopolitik bir kฤฑvฤฑlcฤฑm hemen yangฤฑna dรถnรผลebiliyor. รรผnkรผ dฤฑล finansman ihtiyacฤฑmฤฑz yรผksek, portfรถy hareketleri hฤฑzlฤฑ. Bir haberle fonlar รงฤฑkabiliyor, bir haberle geri dรถnebiliyor. Bugรผn รงฤฑkan taraf aฤฤฑr bastฤฑ. Kur tarafฤฑnda da yukarฤฑ yรถnlรผ hareketler gรถzlendi, bu da ithalatรงฤฑ ลirketleri ve borรงlu kesimleri olumsuz etkiliyor.
Trumpโฤฑn bu aรงฤฑklamasฤฑ neden bu kadar etkili oldu? รรผnkรผ onun tarzฤฑ piyasalar tarafฤฑndan รงok iyi tanฤฑnฤฑyor. Doฤrudan konuลuyor, beklenmedik hamleler yapฤฑyor. รnceki dรถneminde ticaret savaลlarฤฑ, gรผmrรผk vergileriyle dรผnya ekonomisini altรผst etmiลti. Bu sefer konu farklฤฑ, ฤฐran ve askeri gerilim. Enerji koridorlarฤฑ, petrol fiyatlarฤฑ, bรถlgesel gรผvenlikโฆ Bunlarฤฑn hepsi birbiriyle baฤlantฤฑlฤฑ. ฤฐranโla yaลanan her gerilim, enerji fiyatlarฤฑnฤฑ yukarฤฑ itme potansiyeli taลฤฑyor. Biz petrol ve doฤalgaz ithal eden bir รผlkeyiz. Fiyatlar artarsa akaryakฤฑt zamlarฤฑ kaรงฤฑnฤฑlmaz olur. Bu da enflasyonun yeniden alevlenmesi demek. Zaten zor bir mรผcadele veriyoruz, yeni bir yรผk daha binmiล oluyor. Enflasyon verileri รถnรผmรผzdeki aylarda bu etkinin izlerini taลฤฑyabilir.
Biraz geriye gidelim. Benzer jeopolitik gerilimlerde piyasalar nasฤฑl tepki vermiลti? 2019 sonunda ฤฐranlฤฑ komutanฤฑn รถldรผrรผlmesi sonrasฤฑ global piyasalarda sert satฤฑลlar olmuล, bizim borsamฤฑz da etkilenmiลti. O dรถnemde de petrol fiyatlarฤฑ yรผkselmiล, TL deฤer kaybetmiลti. Tarih tekerrรผr etmiyor ama benzer desenler รงฤฑkฤฑyor ortaya. Yatฤฑrฤฑmcฤฑlar riskten kaรงฤฑyor, gรผvenli liman arฤฑyor. Ama her seferinde de bir toparlanma dรถnemi geliyor eฤer olaylar bรผyรผmezse. 2020 baลฤฑndaki gerilimlerde de aynฤฑ dรถngรผyรผ gรถrmรผลtรผk. Kฤฑsa vadeli panik, sonra sakinleลme. Bugรผn de aynฤฑ senaryonun tekrarฤฑ gibi duruyor ama tฤฑrmanma ihtimali her zaman var.
Borsa ฤฐstanbulโda satฤฑลlarฤฑn nerelerde yoฤunlaลtฤฑฤฤฑna bakฤฑnca tablo netleลiyor.
Banka hisseleri ve bรผyรผk holdingler รถnde gitti. Neden bankalar? รรผnkรผ belirsizlikte kredi talebi dรผลer. ลirketler yeni yatฤฑrฤฑm yapmayฤฑ, bireyler yeni ev, araba kredisi almayฤฑ erteliyor. Bankanฤฑn kรขrฤฑ da buna baฤlฤฑ. รstรผne bir de kur oynaklฤฑฤฤฑ eklenince iลler daha karmaลฤฑk hale geliyor. Bankalarฤฑn dรถviz aรงฤฑk pozisyonlarฤฑ, takibe dรผลen krediler konusunda endiลeler artฤฑyor. Yatฤฑrฤฑmcฤฑ da โbu ortamda banka hissesi tutmak riskliโ deyip รงฤฑkฤฑyor. Kamu bankalarฤฑyla รถzel bankalar arasฤฑnda da fark var. รzel bankalar genellikle kur riskine daha aรงฤฑk olabiliyor, bu yรผzden bugรผn onlarda satฤฑล daha belirgindi. Holdingler de benzer sebeplerle etkileniyor. รoฤu ลirketin hem iรง piyasaya hem ihracata baฤlฤฑ iลleri var, ikisi de bu belirsizlikten nasibini alฤฑyor.
ฤฐhracatรงฤฑ sanayi ลirketleri de tedirgin. Yeni sipariลler gelebilir mi, mevcut sรถzleลmelerde sorun รงฤฑkar mฤฑ diye dรผลรผnรผyorlar. Kur riski artฤฑnca hedging maliyetleri yรผkseliyor. Otomotiv sektรถrรผ, beyaz eลya, makine gibi alanlarda รงalฤฑลan ลirketler hem iรง talep yavaลlamasฤฑndan hem de ihracat pazarlarฤฑndaki belirsizlikten etkilenebilir. Tekstil ve hazฤฑr giyim ihracatฤฑ da Avrupa ve Orta Doฤu pazarlarฤฑndaki olasฤฑ talep daralmasฤฑndan payฤฑnฤฑ alabilir. Turizm tarafฤฑ da dolaylฤฑ etkilenebilir. Bรถlgeye yรถnelik seyahat uyarฤฑsฤฑ รงฤฑkarsa, oteller, havayollarฤฑ, restoranlar zorlanabilir. Tabii her sektรถr aynฤฑ ลiddette etkilenmiyor. Enerjiyle ilgili bazฤฑ ลirketler veya savunma sanayi baฤlantฤฑlฤฑ olanlar belki daha direnรงli durdu ama genel hava satฤฑล aฤฤฑrlฤฑklฤฑydฤฑ.
Altฤฑn fiyatlarฤฑna gelince, biraz ลaลฤฑrtฤฑcฤฑ bir gรถrรผntรผ รงฤฑktฤฑ. Normalde bรถyle jeopolitik gerilimlerde insanlar gรผvenli liman arar, altฤฑn yรผkselir. Ama bugรผn ons altฤฑn hafif geriledi, 4 bin dolar civarlarฤฑna indi. Gram altฤฑn da 6 bin liraya yaklaลtฤฑ. Bunun sebebi ne? Aynฤฑ anda ABD tahvil faizleri ve dolar endeksi gรผรงlendi. Yatฤฑrฤฑmcฤฑ parayฤฑ daha yรผksek getiri saฤlayan yere kaydฤฑrdฤฑ. Altฤฑn getiri saฤlamadฤฑฤฤฑ iรงin talebi azaldฤฑ. Ama bu durum kalฤฑcฤฑ deฤil. Eฤer tansiyon dรผลmez, olaylar bรผyรผrse altฤฑn yeniden yรผkselebilir. Kฤฑsa vadede faiz ve dolar baskฤฑsฤฑ aฤฤฑr bastฤฑ. Gram altฤฑn tarafฤฑnda da benzer bir tablo vardฤฑ, Tรผrk yatฤฑrฤฑmcฤฑ da bu ortamda altฤฑna yรถnelmek yerine likit kalmayฤฑ tercih etti gibi duruyor.
Bu geliลmelerin Tรผrk ekonomisine etkisini sadece bugรผnlรผk dรผลรผnmemek lazฤฑm. Kฤฑsa vadede piyasalarda volatilite artar, yatฤฑrฤฑmcฤฑ temkinli davranฤฑr. ลirketler yeni kararlarฤฑ erteler. Tรผketim yavaลlayabilir. Orta vadede ise enerji fiyatlarฤฑ รผzerinden enflasyonist etki devreye girebilir. Benzin, motorin, doฤalgaz faturalarฤฑ kabardฤฑkรงa yaลam maliyeti artar. Bu da zaten yรผksek seyreden enflasyon rakamlarฤฑnฤฑ daha da zorlar. Sokaktaki vatandaล iรงin ne ifade ediyor bu? Benzin 2-3 lira daha pahalฤฑ olursa aylฤฑk yakฤฑt masrafฤฑ artar. Doฤalgaz faturasฤฑ kฤฑลฤฑn daha yรผksek gelir. Market alฤฑลveriลinde fiyatlar yukarฤฑ รงekilir. Ekonominin โmakroโ rakamlarฤฑ ile โmikroโ hayat arasฤฑndaki baฤlantฤฑ burada devreye giriyor. Piyasalar dรผลerken asฤฑl etkilenen genellikle dar gelirli kesim oluyor.
TCMB bu ortamda nasฤฑl bir yol izler? Eฤer rezervlerde yeterince gรผรง varsa mรผdahale edilebilir ama asฤฑl รถnemli olan iletiลim. โDurumu yakฤฑndan takip ediyoruzโ mesajฤฑ piyasalarฤฑ bir miktar rahatlatฤฑr. Faiz kararฤฑ da etkilenebilir. รnceki sinyallerde indirim beklentisi varken, bu tรผr bir ลokta โbekle gรถrโ politikasฤฑ daha aฤฤฑr basabilir. รรผnkรผ enflasyon riski artฤฑyor. Enflasyon tarafฤฑ en kritik konu bizim iรงin. Petrol fiyatฤฑ 5-10 dolar artsa bile bunun akaryakฤฑta yansฤฑmasฤฑ, oradan da gฤฑda ve ulaลtฤฑrma kalemlerine sirayet etmesi zaman alฤฑyor ama kaรงฤฑnฤฑlmaz. TCMBโnin enflasyon tahminleri bu yeni geliลmeyle revize edilebilir. Beklentiler bozulursa รผcret-fiyat spirali daha da gรผรงlenebilir. Bu yรผzden sadece bugรผnlรผk satฤฑล deฤil, รถnรผmรผzdeki aylarฤฑn enflasyon verileri de izlenecek.
Yatฤฑrฤฑmcฤฑlar bugรผn ne yapmalฤฑ? รncelikle panik yapmamak lazฤฑm. Duygusal kararlar genellikle zarar getirir. Portfรถyรผ gรถzden geรงirmek, gerรงekten inanฤฑlan ลirketlere bakmak รถnemli. Uzun vadeli dรผลรผnenler iรงin bu tรผr dรผลรผลler birikim fฤฑrsatฤฑna dรถnรผลebilir ama acele etmeden, ลirketlerin borรงluluk durumuna, nakit akฤฑลฤฑna, sektรถr dinamiklerine bakarak hareket etmekte fayda var. Kฤฑsa vadeli trade yapanlar iรงin risk yรถnetimi kurallarฤฑ hayati. Stop seviyeleri, pozisyon bรผyรผklรผkleri, kaldฤฑraรง kullanฤฑmฤฑโฆ Bunlar olmadan bu ortamda ayakta kalmak zor. Bugรผn gibi gรผnlerde en รงok zorlananlar kรผรงรผk tasarruf sahipleri oluyor. Borsa fonlarฤฑ, emeklilik fonlarฤฑ, hisse senetleriโฆ Hepsi deฤer kaybedince moral bozuluyor. Ama tarihsel olarak bakarsak, jeopolitik ลoklar genellikle kฤฑsa vadeli oluyor. Tansiyon dรผลmezse tabii durum deฤiลir. O yรผzden takip etmek, sakin kalmak ve uzun vadeli planlara sadฤฑk kalmak en mantฤฑklฤฑsฤฑ.
Bir de ลunu unutmayalฤฑm. Bu tรผr olaylar bize ekonomimizin ne kadar dฤฑล geliลmelere aรงฤฑk olduฤunu bir kez daha gรถsteriyor. Yapฤฑsal sorunlarฤฑmฤฑzฤฑ รงรถzmek, รผretkenliฤi artฤฑrmak, cari aรงฤฑฤฤฑ yรถnetmek, TLโye gรผveni tesis etmekโฆ Bunlar yapฤฑlmadan her jeopolitik rรผzgar bizi sarsmaya devam eder. Bugรผn yaลanan satฤฑล baskฤฑsฤฑ Trumpโฤฑn aรงฤฑklamalarฤฑndan kaynaklandฤฑ. Yabancฤฑ yatฤฑrฤฑmcฤฑ gรผvenini artฤฑrmak, enflasyonu kalฤฑcฤฑ olarak dรผลรผrmek, ekonomiyi daha direnรงli hale getirmekโฆ Bunlar olmadan benzer ลoklar tekrar tekrar yaลanฤฑr. Global olarak bakarsak, Wall Streetโte de benzer bir hava vardฤฑ muhtemelen. Dow ve Nasdaqโta satฤฑลlar gรถrรผldรผ. Geliลen piyasalar endeksi de baskฤฑ altฤฑnda. Brezilya, Gรผney Afrika, Endonezya gibi รผlkelerde de benzer hareketler oldu. รรผnkรผ para โgรผvenli limanโ olarak ABD Dolarฤฑโna ve tahvillere akฤฑyor. Bu da bizim gibi รผlkelerin para birimlerini zayฤฑflatฤฑyor.
Gelecek gรผnlerde izlenecek birkaรง baลlฤฑk var. ฤฐran ve ABD arasฤฑndaki geliลmelerin seyri, petrol fiyatlarฤฑndaki hareket, Fedโin ve TCMBโnin yapacaฤฤฑ aรงฤฑklamalar, yabancฤฑ fon akฤฑmlarฤฑโฆ Bunlar piyasalarฤฑn yรถnรผnรผ รงizecek. Eฤer diplomasi devreye girer, tansiyon kontrol altฤฑna alฤฑnฤฑrsa Borsa toparlanabilir. Yoksa yeni destek seviyeleri test edilebilir. Bugรผn 14 bin 280 civarฤฑ kritik bir nokta olarak izlendi. Altฤฑna inilirse satฤฑลlar derinleลebilir. Trumpโฤฑn aรงฤฑklamalarฤฑ sadece bugรผn iรงin deฤil, รถnรผmรผzdeki haftalar iรงin de bir belirsizlik yarattฤฑ. Eฤer olaylar bรผyรผrse yaz sonu ve sonbahar iรงin volatilite yรผksek kalฤฑr. Enerji fiyatlarฤฑ, enflasyon, kurโฆ Hepsi birbirini etkiler. Politikalarฤฑn ve diplomatik adฤฑmlarฤฑn piyasalarฤฑ rahatlatacak yรถnde olmasฤฑ รถnemli.
Aslฤฑnda piyasalar her zaman bir hikaye รผzerine fiyatlanฤฑr. Bugรผn o hikaye Trumpโฤฑn ฤฐranโla ilgili aรงฤฑklamalarฤฑ ve askeri gerilimin tฤฑrmanmasฤฑydฤฑ. Yarฤฑn baลka bir ลey olabilir. รnemli olan bu hikayelerin arkasฤฑndaki gerรงek ekonomik dinamikleri, ลirketlerin durumunu, makro dengeleri gรถrebilmek. Bizim iรงin de bu gรผn hem bir uyarฤฑ hem de bir fฤฑrsat niteliฤindeydi. Uyarฤฑ รงรผnkรผ dฤฑล ลoklara karลฤฑ hazฤฑrlฤฑklฤฑ olmanฤฑn รถnemini hatฤฑrlattฤฑ. Fฤฑrsat รงรผnkรผ bu tรผr dรถnemlerde saฤlam ลirketleri uygun fiyattan alma ลansฤฑ doฤabiliyor. Uzun vadeli yatฤฑrฤฑmcฤฑ iรงin strateji ne olmalฤฑ? รncelikle Sektรถr seรงimi รถnemli. ฤฐรง talebe dayalฤฑ, borรงluluฤu dรผลรผk, nakit gรผcรผ yรผksek ลirketler bu dรถnemlerde daha direnรงli duruyor. ฤฐhracatรงฤฑ ama gรผรงlรผ bilanรงolu olanlar da tercih edilebilir.
Son olarak ลunu sรถylemek isterim. Piyasalar duygusal ama ekonomiler gerรงeklerle ilerliyor. Bugรผn satฤฑล baskฤฑsฤฑ vardฤฑ, yarฤฑn belki alฤฑm gelebilir. รnemli olan bu iniล รงฤฑkฤฑลlarฤฑn arasฤฑnda ลirketlerin, sektรถrlerin ve genel ekonominin saฤlฤฑฤฤฑnฤฑ doฤru okuyabilmek. Trumpโฤฑn sรถzleri bir kฤฑvฤฑlcฤฑmdฤฑ, yangฤฑn olup olmayacaฤฤฑ ise รถnรผmรผzdeki gรผnlere baฤlฤฑ. Biz izlemeye ve analiz etmeye devam edeceฤiz. Bu tarz geliลmeler bize ลunu da รถฤretiyor: Ekonomide her ลey birbirine baฤlฤฑ. Jeopolitik bir hamle, enerji fiyatฤฑnฤฑ, oradan enflasyonu, oradan para politikasฤฑnฤฑ, oradan da borsa performansฤฑnฤฑ etkiliyor. Zincirin her halkasฤฑnฤฑ takip etmek lazฤฑm. Bugรผn yaลananlar da bu zincirin bir parรงasฤฑydฤฑ
