Her yฤฑl aynฤฑ ลeyi yapฤฑyoruz. Orta Vadeli Program aรงฤฑklanฤฑyor, ekonomi yรถnetimi hedefleri anlatฤฑyor, ekonomistler rakamlarฤฑ inceliyor, piyasalar bir sรผre tepki veriyor ve birkaรง gรผn sonra gรผndem baลka bir konuya kayฤฑyor.
Oysa OVP, sadece bรผyรผme, enflasyon, bรผtรงe ve kur tahminlerinin sฤฑralandฤฑฤฤฑ bir belge deฤil. Aslฤฑnda devletin รถnรผmรผzdeki birkaรง yฤฑlda ekonomiyi hangi รถnceliklerle yรถneteceฤine iliลkin bir niyet beyanฤฑ. Dolayฤฑsฤฑyla benim iรงin asฤฑl รถnemli olan rakamlarฤฑn kendisinden รงok, o rakamlarฤฑn bize ne anlattฤฑฤฤฑ.
Yeni programda bรผyรผme hedefleri bir miktar aลaฤฤฑ รงekilmiล durumda. Enflasyon tarafฤฑndaki hedefler ise daha yukarฤฑda. Bu tabloyu yalnฤฑzca โenflasyon hedefi tutmadฤฑ, revize edildiโ diye okumak bana eksik geliyor. รรผnkรผ burada Tรผrkiye ekonomisinin yฤฑllardฤฑr รงรถzemediฤi temel mesele yeniden karลฤฑmฤฑza รงฤฑkฤฑyor: Enflasyonu dรผลรผrรผrken bรผyรผmeden ne kadar vazgeรงmeye razฤฑyฤฑz?
ฤฐลte asฤฑl soru bu.
รรผnkรผ yรผksek enflasyonla mรผcadele etmek teoride kolay. Faizi yรผkseltirsiniz, krediyi sฤฑkarsฤฑnฤฑz, talebi soฤutursunuz, kamu harcamalarฤฑnฤฑ kontrol edersiniz. Fakat iลin ekonominin gerรงek hayatฤฑna geldiฤinizde tablo deฤiลiyor. Kredi pahalฤฑ, yatฤฑrฤฑm yavaล, tรผketici temkinli, ลirketlerin finansman maliyeti yรผksekโฆ
Bรผtรผn bunlarฤฑ yaparken bir taraftan da โbรผyรผmeye devam edeceฤizโ diyorsanฤฑz, iล biraz daha zorlaลฤฑyor.
Yeni OVPโnin bana sรถylediฤi ลey ลu: Ekonomi yรถnetimi bรผyรผmeyi tamamen gรถzden รงฤฑkarmak istemiyor. Zaten programdaki bรผyรผme hedeflerine baktฤฑฤฤฑmฤฑzda, 2027โden itibaren yeniden daha gรผรงlรผ bir bรผyรผme patikasฤฑna dรถnme arzusu aรงฤฑkรงa gรถrรผlรผyor. 2027 iรงin yรผzde 4,2, 2028 iรงin yรผzde 4,6 ve 2029 iรงin yรผzde 5 bรผyรผme hedefleniyor. Aynฤฑ dรถnemde enflasyonun da yรผzde 21โden yรผzde 13,5โe ve sonunda yรผzde 9โa indirilmesi hedefleniyor.
Kรขฤฤฑt รผzerinde gรผzel bir tablo.
Ama ekonomi kรขฤฤฑt รผzerinde yaลamฤฑyor.
Vatandaลฤฑn ekonomiyi nasฤฑl hissettiฤi baลka bir mesele. Bugรผn bir emekliye, bir รผcretliye ya da kรผรงรผk iลletme sahibine โEkonomi yรผzde kaรง bรผyรผdรผ?โ diye sorduฤunuzda muhtemelen รงok anlamlฤฑ bir cevap alamazsฤฑnฤฑz. รรผnkรผ insanlarฤฑn cebinde hissettiฤi ลey bรผyรผme deฤil, hayat pahalฤฑlฤฑฤฤฑ.
Tรผrkiyeโde son yฤฑllarda en bรผyรผk iletiลim problemlerinden biri de burada ortaya รงฤฑktฤฑ. Milli gelir bรผyรผyor, รผretim artฤฑyor, ihracat yรผkseliyor deniliyor ama vatandaล markete gittiฤinde, ev kiraladฤฑฤฤฑnda, รงocuฤunun okul masrafฤฑnฤฑ รถdediฤinde bu bรผyรผmenin kendi hayatฤฑna neden yansฤฑmadฤฑฤฤฑnฤฑ sorguluyor.
Bence OVPโnin baลarฤฑsฤฑnฤฑ da bundan sonra biraz daha bu gรถzle deฤerlendirmek gerekiyor.
Enflasyon yรผzde 20โlere inerken bile vatandaลฤฑn โnihayet rahatladฤฑmโ demesi mรผmkรผn olmayabilir. รรผnkรผ fiyatlarฤฑn artฤฑล hฤฑzฤฑnฤฑn dรผลmesi, fiyatlarฤฑn geri gelmesi anlamฤฑna gelmiyor. Birkaรง yฤฑl boyunca รงok yรผksek enflasyon yaลadฤฑktan sonra yรผzde 20โlik enflasyon bile hayatฤฑn pahalฤฑ olmaya devam ettiฤi anlamฤฑna geliyor.
Dolayฤฑsฤฑyla รถnรผmรผzdeki dรถnemde asฤฑl mesele yalnฤฑzca enflasyon oranฤฑnฤฑ dรผลรผrmek deฤil, kaybolan satฤฑn alma gรผcรผnรผ yeniden inลa edebilmek.
Burada gelir daฤฤฑlฤฑmฤฑ da รถnemli.
รรผnkรผ enflasyon herkesi aynฤฑ ลekilde etkilemiyor. Varlฤฑฤฤฑ olanla yalnฤฑzca maaลฤฑyla geรงinenin enflasyonu aynฤฑ deฤil. Konutu, arsasฤฑ, dรถvizi, hissesi olan bir kesim yรผksek enflasyon ortamฤฑnda varlฤฑklarฤฑnฤฑn deฤer kazanmasฤฑyla kendisini koruyabiliyor. Sabit gelirli ise รงoฤu zaman ay sonunu getirmeye รงalฤฑลฤฑyor.
Bu nedenle yeni programฤฑn baลarฤฑsฤฑnฤฑ sadece TรFE rakamฤฑndan okumak yanlฤฑล olur. รnรผmรผzdeki yฤฑllarda รผcretlerin, kiralarฤฑn, konut fiyatlarฤฑnฤฑn ve temel tรผketim harcamalarฤฑnฤฑn nasฤฑl seyredeceฤi de toplumun ekonomik algฤฑsฤฑnฤฑ belirleyecek.
Bir baลka รถnemli konu da kur.
Yeni programdaki dolar/TL varsayฤฑmlarฤฑ, รถnceki programa kฤฑyasla daha yรผksek bir kur patikasฤฑna iลaret ediyor. Bu da bana Tรผrkiyeโnin artฤฑk yalnฤฑzca TLโnin reel olarak deฤerlenmesi รผzerinden bir dezenflasyon hikรขyesi kurmak istemediฤini dรผลรผndรผrรผyor.
Bu deฤiลimin ihracatรงฤฑ aรงฤฑsฤฑndan olumlu taraflarฤฑ olabilir. รzellikle uzun sรผredir โkur yeterince artmฤฑyor, maliyetlerimiz yรผkseliyorโ diyen ihracatรงฤฑ iรงin daha dengeli bir kur hareketi nefes aldฤฑrabilir.
Fakat bunun baลka bir tarafฤฑ da var.
Kurun daha hฤฑzlฤฑ yรผkselmesi, Tรผrkiye gibi ithalata baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑ yรผksek bir ekonomide maliyetleri yeniden yukarฤฑ รงekebilir. Enerjiden ara mala, makineden tรผketim รผrรผnlerine kadar pek รงok kalemde kurun etkisini gรถrรผyoruz. Dolayฤฑsฤฑyla burada ekonomi yรถnetiminin iลi gerรงekten zor. Hem ihracatรงฤฑyฤฑ koruyacaksฤฑnฤฑz hem de kurun enflasyon รผzerindeki etkisini kontrol edeceksiniz.
Bir de cari aรงฤฑk meselesi var.
Cari aรงฤฑk yeniden daha yรผksek bir seviyeye taลฤฑnฤฑyor. Bu bana Tรผrkiye ekonomisinin bรผyรผdรผkรงe dฤฑล kaynak ihtiyacฤฑnฤฑn yeniden gรผndeme gelme ihtimalini hatฤฑrlatฤฑyor. รรผnkรผ bizim eski hikรขyemiz belli: Ekonomi hฤฑzlandฤฑฤฤฑnda ithalat artฤฑyor, enerji ve ara malฤฑ faturasฤฑ bรผyรผyor, cari aรงฤฑk geniลliyor.
Tรผrkiyeโnin bundan sonraki dรถnemde gerรงekten kalฤฑcฤฑ bir refah artฤฑลฤฑ yaratabilmesi iรงin sadece daha fazla bรผyรผmesi yetmez. Daha verimli bรผyรผmesi gerekir.
ฤฐลte OVPโnin belki de en รถnemli sฤฑnavฤฑ burada baลlayacak.
รretim yapฤฑmฤฑzฤฑ deฤiลtirebilecek miyiz? Daha yรผksek katma deฤerli รผrรผnler รผretebilecek miyiz? Enerjide dฤฑลa baฤฤฑmlฤฑlฤฑฤฤฑ azaltabilecek miyiz? Eฤitim sistemini iล dรผnyasฤฑnฤฑn ihtiyaรงlarฤฑyla daha fazla buluลturabilecek miyiz? Kadฤฑnlarฤฑn ve genรงlerin iล gรผcรผne katฤฑlฤฑmฤฑnฤฑ artฤฑrabilecek miyiz?
Bunlar gerรงekleลmeden yalnฤฑzca faizle, kurla ve kredi politikasฤฑyla sรผrdรผrรผlebilir bir ekonomik model yaratmak kolay deฤil.
รstelik toplumun artฤฑk yeni bir ekonomik programa sadece โhedefโ olarak bakmadฤฑฤฤฑnฤฑ da unutmamak gerekiyor.
ฤฐnsanlar sonuรง gรถrmek istiyor.
Bir รถnceki programda ne denmiลti, ลimdi ne deฤiลti sorusundan daha รถnemlisi, โBenim hayatฤฑmda ne deฤiลecek?โ sorusu.
Bence yeni OVPโnin kaderini de bu soru belirleyecek.
Eฤer birkaรง yฤฑl sonra enflasyon gerรงekten kalฤฑcฤฑ biรงimde dรผลmรผล, gelirlerin satฤฑn alma gรผcรผ toparlanmฤฑล, yatฤฑrฤฑm ortamฤฑ iyileลmiล, รผretim daha verimli hale gelmiล ve Tรผrkiye dฤฑล finansmana daha az ihtiyaรง duyan bir ekonomik yapฤฑya kavuลmuลsa bugรผn yazฤฑlan rakamlarฤฑn bir anlamฤฑ olacak.
Ama yine hedefler revize edilir, takvimler รถtelenir ve her yฤฑl yeni bir program aรงฤฑklanฤฑrsa o zaman OVP sadece ekonomistlerin takip ettiฤi bir belge olmaktan รถteye geรงemeyecek.
Piyasalarฤฑn da aslฤฑnda baktฤฑฤฤฑ yer tam olarak burasฤฑ.
Rakamdan รงok gรผven.
รรผnkรผ ekonomi biraz da beklenti meselesi. ฤฐnsanlar yarฤฑna gรผveniyorsa yatฤฑrฤฑm yapฤฑyor, ev alฤฑyor, ลirket kuruyor, tรผketiyor. Gรผvenmiyorsa parasฤฑnฤฑ bekletiyor, dรถvize yรถneliyor, yatฤฑrฤฑmฤฑnฤฑ erteliyor.
Tรผrkiyeโnin รถnรผndeki en bรผyรผk sฤฑnavฤฑn da artฤฑk sadece enflasyonu dรผลรผrmek deฤil, bu gรผveni yeniden tesis etmek olduฤunu dรผลรผnรผyorum.
OVPโnin รถnรผnde รผรง yฤฑl var.
รรง yฤฑl ekonomi iรงin uzun bir sรผre gibi gรถrรผnรผyor ama aslฤฑnda รงok kฤฑsa.
Bu kez รถnemli olan programฤฑn ne sรถylediฤi kadar, sรถylediklerinin ne kadarฤฑnฤฑn gerรงekten yapฤฑlacaฤฤฑ. รรผnkรผ Tรผrkiyeโnin artฤฑk yeni bir programa deฤil, programฤฑn sonuรงlarฤฑna
