Petrol yükselirken dünya ekonomisi nereye gidiyor?

Petrol yeniden dünya ekonomisinin tam ortasına oturdu.Bir süre önce piyasaların ana hikâyesi faiz indirimleri, yapay zekâ yatırımları ve büyüme beklentileriydi. Şimdi bunların yanına çok daha eski ama etkisi çok güçlü bir başlık eklendi: enerji.

Brent petrol 100 doların üzerine çıktı. 16 Eylül itibarıyla Brent vadeli kontratları 108 dolar civarında seyrediyor. Üstelik mesele yalnızca fiyatın yükselmesi değil. Hürmüz Boğazı’ndaki tanker trafiği, Suudi Arabistan’ın petrol ihracat güzergâhlarında yaşanan sorunlar ve bölgedeki jeopolitik gerilim, piyasaya petrol arzı gerçekten ne kadar güvenli? sorusunu sorduruyor. 

İşte asıl hikâye burada başlıyor.

Çünkü petrol fiyatındaki yükseliş, ekonomiye tek bir kanaldan girmiyor. Önce akaryakıt fiyatlarını etkiliyor. Sonra taşımacılık maliyetlerini. Ardından üretimin maliyeti yükseliyor. Plastik, kimya, lojistik, havacılık, tarım gibi enerji kullanan sektörlerde baskı artıyor.

Bir süre sonra bu maliyetlerin bir kısmı tüketiciye yansıyor.

Yani petrolün 100 dolardan 110 dolara çıkması, tüketicinin markette karşılaştığı fiyatların da aynı oranda artacağı anlamına gelmiyor. Etki çok daha dağınık ve zamana yayılmış oluyor. Fakat petrol yüksek kalırsa, ekonominin farklı noktalarında aynı anda küçük küçük maliyet artışları birikiyor.

Enflasyon açısından tehlikeli olan da bu.

Petrol 110 dolar olunca enflasyon hemen patlar mı? Hayır.

Burada piyasaların yaptığı en büyük hatalardan biri, petrol fiyatı ile enflasyon arasında bire bir ilişki kurmak.Petrol yükselir, enflasyon yükselir diye basit bir denklem yok.Önemli olan petrolün hangi seviyede olduğu kadar, o seviyede ne kadar kaldığı. Petrol birkaç hafta 105-110 dolar arasında kalır ve sonra gerilerse merkez bankalarının işi başka olur. Ama fiyat 110-120 dolar bandına yerleşir, hatta daha yukarı gider ve enerji şoku ekonominin diğer alanlarına yayılırsa o zaman hikâye değişir.Çünkü merkez bankaları bu kez talebin fazla olmasından kaynaklanmayan bir enflasyonla karşı karşıya kalır.

Bu çok zor bir durum.

Faizi artırırsınız, petrol üretimi artmaz.

Faizi artırırsınız, Hürmüz Boğazı açılmaz.

Faizi artırırsınız, Suudi Arabistan’daki petrol altyapısı bir gecede normale dönmez.Ama faiz artırmak, ekonominin diğer taraflarını yavaşlatabilir.

Tam bir merkez bankası ikilemi.

Nitekim Avrupa Merkez Bankası’nın son dönemdeki adımları bu tartışmanın ne kadar ciddiye alındığını gösteriyor. ECB, enerji kaynaklı enflasyon baskısına karşı eylül ayında faiz artırdı. Reuters’ın aktardığı değerlendirmelerde enerji fiyatlarının enflasyonu hedefin üzerinde tutabileceği ve sıkı para politikasının gündemde kalabileceği belirtiliyor. 

Enflasyon mu, stagflasyon mu?

Bence petrol hikâyesinin asıl dikkat edilmesi gereken tarafı burada.Eğer petrol yüksek kalırken dünya ekonomisi de güçlü büyümeye devam ederse, merkez bankaları açısından tablo görece daha kolay. Enflasyonla mücadele için faizler yüksek tutulabilir.Ama petrol yükselirken büyüme de yavaşlarsa?İşte o zaman “stagflasyon” kelimesi yeniden daha fazla duyulabilir. Yani yüksek enflasyon, zayıf büyüme.

Bunun vatandaş açısından karşılığı oldukça basit. Enerji pahalıdır, üretim maliyetleri yükselir, şirketlerin marjları daralır, bazı ürünlerin fiyatı artar. Aynı zamanda yüksek faizler kredi maliyetlerini yükseltir ve tüketim ile yatırımı yavaşlatır.

Ekonomi iki taraftan sıkışır.

IMF’nin daha önce yaptığı değerlendirmeler de enerji şokunun özellikle petrol ithalatçısı ülkeler üzerinde daha ağır hissedilebileceğine dikkat çekiyor. Petrol fiyatlarının yükselmesinin manşet enflasyonu yukarı çektiği, ancak ülkelerin stoklar, alternatif üretim ve talebi sınırlayan politikalarla şoku bir süre absorbe edebildiği belirtiliyor. Fakat bu tamponların sınırsız olmadığı da vurgulanıyor. Tam da bu nedenle bugün piyasaların baktığı yalnızca Brent değil.

ABD 10 yıllık tahvil faizi nerede?

Avrupa tahvil faizleri ne yapıyor?

Dolar güçleniyor mu?

Merkez bankaları petrol şokuna nasıl cevap veriyor?

Ve en önemlisi, tüketici beklentileri bozuluyor mu?

Çünkü petrol fiyatındaki artış bir noktadan sonra sadece petrol fiyatı olmaktan çıkıyor. İnsanların gelecekte daha pahalı bir hayat yaşayacağını düşünmesine yol açarsa davranışları değişiyor.

Çalışan daha yüksek ücret talep ediyor.

Şirket daha yüksek fiyat koyuyor.

Tüketici “nasıl olsa daha da zamlanacak” diyerek öne çekilmiş talep yaratıyor.

Ve enflasyonun psikolojik tarafı devreye giriyor.Piyasanın korktuğu senaryo

Bugün piyasanın en çok çekindiği senaryo bence petrolün 100 doların üzerinde olması değil.Petrolün 100 doların üzerinde kalıcı hale gelmesi.Çünkü geçici bir enerji şoku ile kalıcı bir enerji şoku arasında merkez bankaları açısından çok büyük fark var.

Petrol bugün 108 dolar olabilir. Yarın 100 dolara, birkaç hafta sonra 90 dolara inebilir. Nitekim 16 Eylül’de Suudi Arabistan’ın petrol sevkiyatlarını Umman üzerinden alternatif yollarla artırabileceğine ilişkin haberler fiyat üzerindeki baskıyı bir miktar azalttı. Aynı gün Brent 107,92 dolara kadar geriledi. 

Demek ki piyasada hâlâ diplomasi ve alternatif arz kanallarına verilen ciddi bir fiyatlama var.Ama bunun tersi de mümkün.Jeopolitik gerilim uzarsa, enerji altyapısına yönelik saldırılar devam ederse veya Hürmüz’deki geçişler daha fazla aksarsa petrol fiyatındaki risk primi yeniden yükselebilir.O zaman merkez bankalarının önündeki problem büyür.

Fed’in de işi kolay değil. ABD’de enerji fiyatlarının enflasyon üzerindeki etkisi tartışılırken tahvil faizleri de yüksek seyrediyor. Reuters’ın son verilerine göre piyasa, Fed’in eylül toplantısında 25 baz puanlık faiz artırımını büyük ölçüde fiyatlamış durumda. Yani petrol artık sadece enerji piyasasının meselesi değil.Tahvil piyasasının da meselesi. Döviz piyasasının da.Hisse senetlerinin de.Ve tabii tüketicinin de.

Dünya ekonomisinin yeni sınavı

Ben bu hikâyeyi yalnızca “petrol 110 dolar oldu, enflasyon yükselecek” diye okumuyorum.Daha büyük bir değişim ihtimali var.Dünya ekonomisi pandemi sonrası enflasyon şokundan tam anlamıyla kurtulduğunu düşünürken, şimdi arz kaynaklı yeni bir enerji şokuyla karşı karşıya kalabilir.Bu gerçekleşir mi? Henüz kesin değil.

Petrol fiyatının önümüzdeki haftalarda hangi seviyede kalacağı büyük ölçüde jeopolitik gelişmelere bağlı. Alternatif sevkiyat yollarının ne kadar kullanılabileceği, üretimin ne kadar hızlı normale dönebileceği ve özellikle Hürmüz’deki trafiğin nasıl seyredeceği kritik olacak.

Dolayısıyla bugün için tek bir senaryodan söz etmek doğru olmaz.

Fakat bir gerçek var. Dünya ekonomisi petrolü unutmuştu. Şimdi petrol kendisini yeniden hatırlatıyor. Ve eğer fiyatlar yüksek kalırsa, önümüzdeki dönemde merkez bankalarının karşısındaki soru yalnızca “Faizi ne zaman indireceğiz?” olmayacak.

Asıl soru şu olacak:

Enflasyon yeniden yükselirken, ekonomiyi ne kadar yavaşlatmadan onu nasıl kontrol edeceğiz?

İşte 2026’nın geri kalanında piyasaların cevabını arayacağı soru, belki de bundan çok daha önemli.

Zeliha SARAÇ

Tüm Yazıları

Zeliha Saraç, ekonomi gazetecisi ve sunucusudur. Kariyeri boyunca borsa ve döviz uzmanı, portföy yöneticisi olarak görev almış ve çeşitli medya kuruluşlarında ekonomi programları hazırlayıp sunmuştur.Eğitim: 1998 yılında İstanbul Üniversitesi İktisat Bölümü'nden mezun olmuş, yüksek lisansını 2014 yılında Nişantaşı Üniversitesi'nde tamamlamıştır. İş Yaşamı: 1996 yılından itibaren Türkiye'nin önde gelen finansal kurumlarında çalışmış; Yapı Kredi ve çeşitli aracı kurumlarda portföy yöneticisi ve dealer (satıcı) olarak görev yapmıştır. Medya: Medya kariyerine adım attıktan sonra TRT Türk, Ekol TV, Bloomberg HT gibi kanallarda ekonomi programları hazırlayıp sunmuştur. Aynı zamanda ekonomi ve medya algı yönetimi alanlarında eğitimler ve danışmanlıklar vermektedir.