Bir akลam haber kanallarฤฑnda alt yazฤฑ geรงtiฤinde veya ertesi sabah gazetelerde gรถrdรผฤรผmรผzde fark ettik Oโnu. รlkenin en รถnemli kamu ลirketlerinin ve belirli hazine arazilerinin mรผlkiyetine bir anda sahip olunca farkฤฑna vardฤฑk Oโnun. ฤฐlk gรผnlerde bile devasa bir bรผyรผklรผฤe ulaลฤฑp sadece beล kiลi tarafฤฑndan yรถnetileceฤini รถฤrendiฤimizde dikkatimizi รงekti O.
Oysa ki 2016 Aฤustosโunda kabul edilen ve resmรฎ gazetede yayฤฑnlanan OHAL kapsamฤฑndaki 6741 sayฤฑlฤฑ โTรผrkiye Varlฤฑk Fonu Yรถnetimi Anonim ลirketinin Kurulmasฤฑ ile Bazฤฑ Kanunlarda Deฤiลiklik Yapฤฑlmasฤฑna Dair Kanunโ isimli kanun ile รงoktan kurulmuล bile. O bir Anonim ลirket. Hem de bu gidiลle Dรผnyaโnฤฑn en bรผyรผk mal varlฤฑฤฤฑna sahip olacak ลirketlerden bir olacak gibi duran bir Anonim ลirket.
ฤฐlk ลaลkฤฑnlฤฑktan sonra Dรผnyaโda da รถrnekleri olduฤu yazฤฑlฤฑp รงizildi ama Dรผnyaโdaki รถrneklere benzemeyen รงok yanฤฑ var. En รถnemlisi; diฤer รผlkeler, giderlerinden daha fazla gelir elde etiklerinde bu ฤฐลโe girmiลler. รrneฤin, petrol veya doฤal gaz gibi kaynaklarฤฑ olan รผlkeler bunlardan elde ettikleri fazla gelirleri, devlet bรผrokrasisinden kurtarฤฑp daha verimli alanlarda kullanmak ve gelecek kuลaklara aktarmak iรงin bu tรผr fonlarฤฑ kuruyorlar. Ancak Tรผrkiyeโnin bรถyle bir gelir fazlasฤฑ, en azฤฑndan bildiฤimiz kadarฤฑyla, yok. Tam aksine fona devredilen ลirketlerin bazฤฑlarฤฑ zararda yani gider fazlalarฤฑ var. Sadece bu bile bizimkinin farklฤฑ โbir ลeyโ olduฤunu gรถsteriyor.
Dรผnyaโdaki รถrneklerinden epey farklฤฑ olan bu โbir ลeyiโ anlamak iรงin ne yapmak gerekir? Hukuki dayanaฤฤฑna olan yukarฤฑdaki Kanunโa bakmak lazฤฑm, ama o da dertlere derman olmuyor. Tam aksine Kanunโu okuyunca kafada bir sรผrรผ soru iลareti oluลuyor. Bunlardan birkaรง tanesini paylaลalฤฑm da ne demek istediฤimiz tam anlaลฤฑlsฤฑn.
Kanunโa gรถre, mal varlฤฑฤฤฑ kamuya ait varlฤฑklardan oluลan bu ลirket, kamu denetiminden รงฤฑkarฤฑlmฤฑล รถzel hukuk kapsamฤฑna alฤฑnmฤฑล. Kanundaki bu madde hukuki aรงฤฑdan รงok tartฤฑลma gรถtรผrรผr. Bir baลka maddede TBMM denetiminden bahsediyor. Ancak ลu gerรงeฤi ne yapacaฤฤฑz? Varlฤฑk Fonu adฤฑna karar verenler iktidar tarafฤฑndan atandฤฑฤฤฑna gรถre ve TBMM รงoฤunluฤu oluลturan grubun iktidar milletvekilleri olacaฤฤฑna gรถre, sรถz konusu denetim biraz โkendi รงalฤฑp kendi oynamaโ durumu olmayacak mฤฑ? Yani รถnce karar alฤฑyorsunuz, sonra kararฤฑ uyguluyorsunuz sonra da bu uygulamayฤฑ denetliyorsunuz! Saรงmalamadan bir cevap?
Kanunโa gรถre fonun varlฤฑklarฤฑ, iลlemleri, gelirleri ilgili vergi ve harรงlardan muaf tutulmuล. Bu Devletin zaten adil olmayan ve sorunlar yumaฤฤฑ vergi sistemini daha da bozmaz mฤฑ? Vergi gelirlerini azaltmaz mฤฑ? Bรผtรงe aรงฤฑฤฤฑnฤฑ yรผkseltmez mi?
Yine Kanunโun รงeลitli maddelerine gรถre fonun kaynaklarฤฑ sฤฑralanmฤฑล. Halihazฤฑrdaki kamu varlฤฑklarฤฑ, bunlarฤฑn gelirleri ve fonun sermaye piyasalarฤฑndan saฤlayacaฤฤฑ kaynaklar diye sฤฑralanmฤฑล. Ancak bu kaynaklarฤฑn nasฤฑl ve nerede kullanฤฑlacaฤฤฑ konusunda fazla bir ip ucu yok. Mantฤฑk kurallarฤฑ iรงinde kalarak bu eksiklik nasฤฑl aรงฤฑklanacak?
Sorular, sorular, sorularโฆ burada bฤฑrakฤฑp Kamu Varlฤฑk Fonu ve Fonโa devredilen ลirketler ile ilgi ne dรผลรผndรผฤรผmรผz kฤฑsaca anlatalฤฑm. Bu aslฤฑnda bir finansman modeli. Teorik olarak baลarฤฑlฤฑ olabilir. Ancak Tรผrkiyeโnin รถzelinde modelin baลarฤฑ ลansฤฑnฤฑ dรผลรผk gรถrรผyoruz.
Fon bรผnyesindeki ลirketlerin ve diฤer varlฤฑklarฤฑn โmenkul kฤฑymetleลtirilmesiโ sonucu, borรงlanarak elde edilen kaynaklar ile 3. Hava Limanฤฑ, nรผkleer santral, Kanal ฤฐstanbul gibi projeler finanse edilmek isteniyor. Ancak bu projelerin geri dรถnรผลleri ve borรง รถdemek iรงin nakit yaratmalarฤฑ uzun vadeli olacaฤฤฑ iรงin daha fazla kamu kaynaฤฤฑ fon bรผnyesine aktarฤฑlmak zorunda kalacak ve finansmanฤฑn kamuya olan maliyeti beklenenden รงok daha fazla olacaktฤฑr. Daha kรถtรผsรผ, borรง sarmalฤฑna giren Fon elindeki kamu varlฤฑklarฤฑnฤฑ da heba edip, Tรผrkiyeโye altฤฑndan zor kalkacaฤฤฑ bir yรผk de yรผkleyebilir.
Yine, yetkililere gรถre tabii, Fonโun amaรงlarฤฑndan biri de kamu ลirketlerini verimlilik, profesyonellik, ลeffaflฤฑk gibi ilkeler doฤrultusunda etkili bir ลekilde yรถnetmek. Bizce bu model ile amaรงlananฤฑn tam tersi sonuรงlar elde etmek daha yรผksek olasฤฑlฤฑk. Kamu ลirketlerinin โiyi yรถnetilmesiโ hepsini bir araya toplayarak olmaz. Tam tersine, stratejik konumda olan her birini ayrฤฑ ayrฤฑ ele alarak, her birine eฤitimli ve deneyimli yรถneticiler atayarak ve sฤฑkฤฑ bir ลekilde denetleyerek olabilir. Stratejik olmayanlarฤฑn da bir an รถnce uygun fiyatlarla รถzelleลtirilerek iyi yรถnetilmesi saฤlanabilir.
Bu model ile yetkililerce sรถylenenin aksine, zarar eden kamu mรผlkiyetli ลirketlerin bu zararlarฤฑnฤฑn karlฤฑ olanlar ile kapatฤฑlmasฤฑ amaรงlanฤฑyor olabilir. รrneฤin zarar da olan Tรผrk Hava Yollarฤฑnฤฑn zararฤฑnฤฑn, kar รผreten bir ลirket olan Ziraat Bankasฤฑโnฤฑn karฤฑ ile karลฤฑlanmasฤฑ gibi. Bunun olup olmayacaฤฤฑnฤฑ ileride hep beraber gรถreceฤiz.
Varlฤฑk Fonu kararฤฑnฤฑ veren irade elbette iyi niyet ile kamu faydasฤฑ yaratacak amaรงlar iรงin bu kararฤฑ vermiล olabilir. Ancak bizce bu kararlarฤฑn Tรผrkiye ลartlarฤฑnda uygulanmasฤฑnda bรผyรผk riskler bulunuyor. Gรผnรผn sonunda elimizde amaรงlananฤฑn tam aksi sonuรงlarฤฑ bulmak da mรผmkรผn.
